Nhắc lại ý người nói là tóm điều họ vừa kể bằng lời của mình, ngắn hơn, rồi để họ xác nhận hoặc sửa. Làm đúng, người kia thấy được hiểu và tự nói rõ hơn; làm sai, nó nghe như nhại lại hoặc như mình đang diễn vai tư vấn viên. Chỗ khác nhau nằm ở ba điều: chọn đúng ý chính, dùng chữ của mình, và nói với giọng hỏi chứ không phải giọng phán.
Tóm ý là gì và vì sao nó có tác dụng
Trong giới phân tích hội thoại, câu kiểu "Tức là cậu muốn…" có một cái tên riêng. John Heritage và Rod Watson (1979) gọi nó là formulation: một lượt lời mà người nghe nói lại ý chính hay hệ quả của điều vừa được kể. Formulation thường mời một câu đáp kiểu "đúng rồi" hoặc "không, ý là…".
Chính lời mời đó tạo ra tác dụng. Khi mình tóm sai, người kia có ngay cơ hội sửa, trước khi hiểu lầm lớn lên. Khi mình tóm đúng, người kia biết chắc mình đã được nghe, điều mà tiếng "ừ" hay cái gật đầu không chứng minh được. Và nhiều khi, nghe ý mình được nói lại bằng chữ khác giúp người kể nhận ra họ thật sự nghĩ gì.
Carl Rogers, người đưa cách nghe này vào trị liệu, về sau không thích cái tên "phản chiếu cảm xúc" (reflection of feelings) vì nó bị dạy thành phản xạ máy móc. Trong một bài viết năm 1986, ông đề nghị nghĩ về nó như việc "kiểm tra xem mình hiểu đúng chưa". Cách gọi đó là chìa khoá: tóm ý là một câu hỏi, không phải một bản án.
Nhại lại và tóm ý: khác nhau ở đâu
Hai thứ này nhìn từ ngoài có vẻ giống, nhưng người nghe cảm nhận khác hẳn.
| Người kia nói | Nhại lại | Tóm ý |
|---|---|---|
| "Chủ nhà báo tăng tiền phòng từ tháng sau, mà mình mới ký hợp đồng được ba tháng." | "Chủ nhà báo tăng tiền phòng từ tháng sau à." | "Mới ở ba tháng đã bị tăng, nghe hơi khó chịu nhỉ." |
| "Mẹ cứ giục mình thi lại đại học, mình không biết trả lời sao." | "Mẹ cứ giục cậu thi lại." | "Mình đoán cái khó là không muốn mẹ buồn mà cũng chưa chắc mình muốn thi?" |
| "Học xong muốn ở lại Đà Nẵng, mà bố mẹ thì muốn về Quảng Trị." | "Cậu muốn ở Đà Nẵng, bố mẹ muốn về Quảng Trị." | "Vậy là đang kẹt giữa ý mình với ý nhà?" |
Cột giữa không sai một chữ nào, nhưng nó chỉ chứng minh mình có tai. Cột phải chứng minh mình có hiểu, và quan trọng hơn, nó mở đường cho người kia nói tiếp.
Ba bước để tóm cho đúng
Chọn một ý, không chọn tất cả
Một đoạn kể dài thường có nhiều chi tiết. Đừng cố gom hết. Hãy hỏi thầm: nếu người này chỉ được nói một câu, câu đó là gì? Thường thì đó là chỗ họ nhấn giọng, chỗ họ quay lại lần thứ hai, hoặc chỗ họ dừng lâu nhất.
Dùng chữ của mình, ngắn hơn bản gốc
Câu tóm nên ngắn hơn đoạn người kia vừa kể. Nếu câu tóm dài bằng bản gốc, nó thành bài thuyết trình. Dùng chữ của mình cũng là cách cho thấy ý đã đi qua đầu mình chứ không chỉ chạy qua tai.
Nói với giọng hỏi
Kết câu bằng "phải không?", "đúng không?", "hả?", hay chỉ cần lên giọng ở cuối. Tiếng Việt có sẵn rất nhiều đuôi câu mềm như vậy. Giọng hỏi cho người kia quyền sửa. Giọng khẳng định, kiểu "Cậu đang ghen tị đấy", dễ nghe như mình phân tích họ, và người ta phản ứng ngay.
Câu mở đầu dễ dùng
Không cần học thuộc, nhưng có vài khung câu tiếng Việt đời thường giúp tóm ý không bị gượng:
- "Tức là…, phải không?"
- "Nghe như là…"
- "Nếu mình hiểu đúng thì…"
- "Vậy chỗ khó nhất là…?"
- "Ý cậu là không phải chuyện tiền, mà là chuyện…?"
- "Khoan, để mình xem hiểu đúng chưa:…"
Câu cuối hợp với lúc người kia kể một chuyện rối, nhiều nhân vật. Nó thừa nhận thẳng là mình đang cố theo kịp, và người kể thường rất sẵn lòng giải thích lại.
Những lỗi làm câu tóm thành phản tác dụng
- Tóm quá đà. Người kia nói "Dạo này hơi mệt", mình tóm "Vậy là cậu đang khủng hoảng". Thêm cảm xúc mà người kia không hề nói ra dễ làm họ thấy bị dán nhãn.
- Tóm sau mỗi câu. Một câu tóm sau mỗi hai ba câu kể làm cuộc trò chuyện thành buổi phỏng vấn. Ngoài đời, một hai lần tóm trong cả cuộc nói chuyện thường là đủ. Phần còn lại là "thế à", "rồi sao".
- Tóm để lái ý. "Vậy là cậu cũng thấy nên nghỉ việc nhỉ" khi người kia chưa hề nói thế. Đây là cài ý mình vào miệng người khác, người nghe tinh ý sẽ nhận ra.
- Giọng tư vấn viên. Câu "Mình nghe thấy rằng bạn đang cảm thấy…" nghe như dịch từ sách giáo khoa. Trong trò chuyện giữa bạn bè, nói như thường ngày: "Chắc bực lắm hả".
- Tóm khi người kia chỉ cần một tiếng đệm. Nếu họ đang kể trôi chảy, chen câu tóm vào có thể cắt mạch. Đợi tới chỗ ngắt tự nhiên.
Khi người kia bảo "không phải vậy"
Nhiều người sợ tóm sai nên không dám tóm. Thật ra tóm sai cũng có ích. Câu "Không, không phải chuyện tiền, mà là…" thường là lúc người kia nói ra điều quan trọng nhất. Họ đang sửa mình, và trong lúc sửa, họ nói rõ hơn lần đầu.
Điều cần làm khi bị sửa là nhận ngay, không cãi: "À, mình hiểu nhầm. Vậy là chuyện…". Đừng giải thích vì sao mình hiểu như thế. Cuộc trò chuyện không phải chỗ để bảo vệ cách hiểu của mình.
Phân tích hội thoại gọi đây là sửa lời do người khác khởi xướng. Schegloff, Jefferson và Sacks (1977) thấy rằng trong hội thoại, người ta thường thích tự sửa hơn bị người khác sửa. Một câu tóm ý mang giọng hỏi là cách khéo để mở cửa cho người kia tự sửa, thay vì mình nói thẳng "Cậu kể khó hiểu quá".
Tóm ý trong những cuộc nói chuyện thường ngày
Không chỉ chuyện buồn mới cần tóm. Vài chỗ dùng được ngay:
- Khi bạn kể một kế hoạch dài: "Vậy là đi Huế trước, rồi xuống Hội An, ba ngày hai đêm hả?" Câu này đỡ cho cả hai khỏi hiểu nhầm lịch.
- Khi người lớn tuổi kể chuyện cũ có nhiều tên người: "Bà Tư là em của ông ngoại, đúng không ạ?" Người kể vui vì có người theo được.
- Khi hai người trong nhóm cãi nhau nhẹ về món ăn hay bóng đá: "Vậy một người thích phở Bắc nước trong, một người thích phở có nhiều rau ăn kèm, chứ cũng không ai chê phở của ai." Một câu tóm công bằng làm hạ nhiệt.
Thử ngay hôm nay
Chọn một cuộc trò chuyện trong ngày, chỉ tóm ý đúng một lần, ở chỗ người kia vừa kể xong phần quan trọng nhất. Để ý xem họ phản ứng thế nào: "Đúng rồi" kèm thở ra nhẹ nhõm, hay "Không, ý là…" kèm một đoạn giải thích mới. Cả hai đều là dấu hiệu cuộc nói chuyện đang đi đúng hướng. Muốn đọc kỹ hơn về khái niệm formulation trong hội thoại, có thể tìm các công trình của John Heritage, một trong những người viết nhiều nhất về chủ đề này.
Câu hỏi thường gặp
Nhắc lại ý người nói để làm gì?
Để kiểm tra mình hiểu đúng chưa và cho người nói thấy họ đã được nghe. Câu tóm ý cũng mời người kia sửa nếu mình hiểu sai, nhờ đó hiểu lầm được gỡ sớm. Nhiều khi nghe ý mình được nói lại, người kể cũng thấy rõ suy nghĩ của chính họ hơn.
Nhắc lại lời người khác có bị coi là nhại không?
Có, nếu lặp lại y nguyên từng chữ. Để không thành nhại, hãy chọn một ý chính, nói bằng chữ của mình, ngắn hơn bản gốc và kết bằng giọng hỏi như "phải không?". Tóm một hai lần trong cả cuộc trò chuyện thường là đủ.
Paraphrase trong giao tiếp là gì?
Paraphrase là diễn đạt lại ý người khác bằng lời của mình. Trong trò chuyện, nó là một phần của lắng nghe chủ động. Giới phân tích hội thoại gọi những câu tóm ý kiểu "Tức là…" là formulation, theo cách dùng của Heritage và Watson năm 1979.
Tóm sai ý người khác thì sao?
Không sao, miễn là mình nói bằng giọng hỏi. Khi bị sửa, người kia thường nói rõ hơn lần đầu. Việc cần làm là nhận ngay "À, mình hiểu nhầm" và đi theo cách hiểu mới, không giải thích vì sao mình hiểu sai.
Có nên tóm ý sau mỗi câu người kia nói?
Không nên. Tóm quá dày làm cuộc nói chuyện giống buổi phỏng vấn và cắt mạch người kể. Hãy đợi chỗ ngắt tự nhiên, sau khi người kia kể xong một phần quan trọng, còn lại dùng tiếng đệm như "thế à", "rồi sao".
