Khi một người kể chuyện buồn, phần lớn trường hợp họ cần được nghe trước, còn lời khuyên chỉ có ích khi họ đã kể xong và tỏ ý muốn tìm cách giải quyết. Khuyên quá sớm thường bị gạt đi, không phải vì lời khuyên dở, mà vì nó đến khi người kia chưa sẵn sàng. Cách an toàn nhất là nghe hết, rồi hỏi thẳng: "Cậu muốn mình nghe thôi, hay muốn cùng nghĩ cách?"
Vì sao ta vội khuyên
Thấy người mình quý gặp chuyện, phản xạ tự nhiên là muốn làm gì đó. Lời khuyên là thứ "làm gì đó" dễ nhất: nói ra là thấy mình đã giúp. Nó cũng giúp người nghe đỡ khó chịu, vì ngồi im nghe một chuyện buồn mà không làm được gì là cảm giác rất bứt rứt.
Thêm một lý do nữa: nhiều người tin rằng khuyên là cách thể hiện quan tâm. "Mình nói vì thương cậu" là câu nghe quen. Ý tốt thì có thật. Vấn đề là người đang kể chuyện thường cảm nhận lời khuyên sớm theo một cách khác: như thể chuyện của họ đơn giản, chỉ cần làm theo một bước là xong, và như thể họ chưa nghĩ tới điều đó.
Người kể chuyện buồn và người đưa lời khuyên: phân tích hội thoại thấy gì
Nhà phân tích hội thoại Gail Jefferson dành nhiều năm nghiên cứu những đoạn ghi âm người ta kể chuyện phiền muộn trong đời thường, cái mà bà gọi là troubles-talk. Trong một bài viết cùng John Lee (1981), bà chỉ ra một điểm thú vị: một cuộc kể chuyện phiền muộn và một cuộc xin tư vấn là hai kiểu tương tác khác nhau. Trong cuộc kể chuyện, người kể cần người nghe đồng cảm với nỗi phiền của mình. Trong cuộc tư vấn, người kia đóng vai người có cách giải quyết.
Khi người nghe nhảy sang vai tư vấn quá sớm, người kể thường từ chối lời khuyên, đôi khi rất khéo ("ừ, cũng có nghĩ rồi"), đôi khi bằng cách kể tiếp nỗi khổ như thể chưa nghe thấy lời khuyên. Theo cách đọc của Jefferson và Lee, đó không hẳn là cứng đầu: đó là cách người kể kéo cuộc nói chuyện về đúng kiểu họ cần.
Các nghiên cứu về lời khuyên như một dạng hỗ trợ, ví dụ của Daena Goldsmith trong thập niên 1990, cũng mô tả cái thế khó này: cùng một lời khuyên có thể được nhận như sự quan tâm hay như sự can thiệp, tuỳ ai nói, nói lúc nào và có được hỏi hay không.
Dấu hiệu người kia cần được nghe, hay cần lời khuyên
Không có quy tắc chắc chắn, nhưng có vài tín hiệu đáng để ý:
| Dấu hiệu họ chỉ cần người nghe | Dấu hiệu họ muốn lời khuyên |
|---|---|
| Kể nhiều về cảm giác: "bực", "tủi", "mệt lắm" | Hỏi thẳng: "Nếu là cậu thì cậu làm sao?" |
| Kể đi kể lại một đoạn | Liệt kê lựa chọn: "Một là…, hai là…" |
| Gạt lời khuyên đầu tiên bằng "ừ, biết rồi" | Hỏi về kinh nghiệm của mình: "Hồi đó cậu xử lý thế nào?" |
| Chuyện đã xảy ra, không thay đổi được nữa | Có hạn chót, phải quyết sớm |
| Kể xong thở ra, giọng nhẹ đi | Kể xong vẫn hỏi "Giờ sao?" |
Cột phải không có nghĩa là lao vào khuyên ngay. Kể cả khi người ta muốn lời khuyên, họ thường muốn được hiểu trước đã.
Cách chắc nhất: hỏi thẳng
Cách chắc chắn nhất để biết người kia cần gì là hỏi. Nghe có vẻ vụng, nhưng ngoài đời nó hiệu quả bất ngờ:
- "Cậu muốn mình góp ý, hay chỉ cần có người nghe?"
- "Giờ cậu muốn xả cho nhẹ, hay muốn tính cách luôn?"
- "Mình có vài ý, cậu có muốn nghe không, hay để lúc khác?"
- "Chị cần em làm gì không, hay chỉ cần em ngồi đây?"
Câu hỏi này cho người kia quyền chọn. Nếu họ nói "cứ nghe thôi", mình đỡ được một lời khuyên thừa. Nếu họ nói "ừ, nói đi", lời khuyên sau đó sẽ được nghe kỹ hơn nhiều, vì chính họ đã mời.
Nghe thì làm gì: không khuyên không có nghĩa là im lặng
Nhiều người sợ rằng không khuyên thì mình chẳng biết nói gì. Thật ra có rất nhiều câu không phải lời khuyên mà vẫn có ích:
| Thay vì khuyên ngay | Thử nói |
|---|---|
| "Cứ nói thẳng với sếp đi." | "Bị giao thêm việc mà không ai hỏi ý, ức thật." |
| "Chia tay là đúng, tìm người khác." | "Ba năm chứ ít gì. Giờ cậu thấy sao?" |
| "Bán quách cái xe đó đi." | "Lại hỏng nữa à? Tháng này mấy lần rồi?" |
| "Đừng nghĩ nữa, đi ngủ đi." | "Chuyện này chắc làm cậu nghĩ nhiều lắm." |
| "Mẹ già rồi, cậu nhường bà đi." | "Vừa thương vừa bực, khó thật." |
Ngoài ra, hỏi người kia đã nghĩ tới những gì thường hữu ích hơn mọi lời khuyên: "Cậu đã tính tới hướng nào chưa?". Người đang rối thường đã có sẵn vài ý, họ chỉ cần chỗ để nói ra và nghe lại chính mình.
Những câu "an ủi" thật ra là lời khuyên trá hình
Có một nhóm câu nghe như an ủi, nhưng thực chất là lời khuyên ngắn, và thường làm người kể thấy bị gạt đi:
- "Nghĩ thoáng lên." Người kia đang không nghĩ thoáng được, nên mới kể.
- "Ai mà chẳng thế." Câu này làm chuyện của họ trở nên tầm thường.
- "Phải mạnh mẽ lên chứ." Ngầm bảo rằng cảm xúc hiện tại là yếu đuối.
- "Thôi, chuyện qua rồi." Với người kể, chuyện chưa qua, vì nó vẫn đang làm họ buồn.
- "Còn may chán, có người còn khổ hơn." So sánh hiếm khi làm ai nhẹ lòng hơn.
Những câu này thường bật ra vì người nghe muốn kết thúc nỗi buồn nhanh, cho cả hai. Thay chúng bằng một câu đơn giản như "Nghe nặng lòng thật" hoặc chỉ ngồi im thêm một lúc, nhiều khi tốt hơn.
Khi đã được mời khuyên: khuyên thế nào để được nghe
Đây không phải bài về cách góp ý, nhưng vài điều nhỏ giúp lời khuyên không thành lên lớp:
- Nói như một khả năng, không như mệnh lệnh. "Có khi thử… xem sao" thay vì "Phải…".
- Một ý là đủ. Năm lời khuyên một lúc làm người kia thấy chuyện của mình rối hơn.
- Để họ quyết. Kết bằng "Nhưng cậu hiểu chuyện nhà cậu hơn mình." Câu này không phải khách sáo; nó đúng.
- Không kiểm tra lại. Lần sau gặp, đừng hỏi "Đã làm như mình bảo chưa?". Hỏi "Chuyện hôm trước giờ sao rồi?" là đủ.
Khi chuyện vượt quá sức một người nghe
Nghe là việc ai cũng làm được, nhưng có những chuyện không nên chỉ dừng ở nghe. Nếu người kia nhắc tới ý muốn làm hại bản thân, kể chuyện bị bạo hành, hay nỗi buồn kéo dài nhiều tuần làm họ không ăn ngủ, không đi làm được, thì việc tốt nhất là ở bên họ và khuyến khích họ tìm tới bác sĩ, chuyên gia tâm lý, hoặc nhờ người thân cùng hỗ trợ. Khi có nguy hiểm tức thời, gọi cấp cứu 115. Trường hợp này, khuyên đi gặp người có chuyên môn không phải là "vội khuyên", mà là điều cần làm.
Thử ngay hôm nay
Lần tới có người kể chuyện phiền với mình, thử nhịn lời khuyên cho tới khi họ kể hết. Rồi hỏi một câu: "Cậu muốn mình nghe thôi, hay muốn bàn cách?" Để ý câu trả lời. Nhiều người sẽ ngạc nhiên vì được hỏi, và chính sự ngạc nhiên đó cho thấy họ ít khi được hỏi như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta khó chịu khi được khuyên lúc đang kể chuyện buồn?
Vì lời khuyên sớm dễ khiến người kể thấy chuyện của mình bị coi là đơn giản và cảm xúc của mình bị bỏ qua. Nghiên cứu của Gail Jefferson và John Lee (1981) cho thấy khi người nghe chuyển sang vai tư vấn quá sớm, người kể thường gạt lời khuyên đi.
Làm sao biết người khác cần lời khuyên hay chỉ cần người nghe?
Người cần được nghe thường kể nhiều về cảm giác và kể lặp lại; người muốn lời khuyên thường hỏi thẳng "nếu là cậu thì sao", liệt kê lựa chọn hoặc có hạn chót phải quyết. Cách chắc nhất là hỏi: "Cậu muốn mình nghe thôi, hay muốn cùng nghĩ cách?"
Không khuyên thì nên nói gì khi người khác kể chuyện buồn?
Có thể gọi tên cảm giác ("Nghe ức thật"), hỏi thêm về chuyện đã xảy ra, hoặc hỏi họ đã nghĩ tới hướng nào chưa. Những câu này cho thấy mình đang theo câu chuyện mà không áp cách giải quyết lên người kia.
Troubles-talk là gì?
Troubles-talk là cách nhà phân tích hội thoại Gail Jefferson gọi những đoạn trò chuyện mà một người kể nỗi phiền muộn của mình. Bà phân biệt nó với kiểu tương tác tư vấn, nơi một bên đóng vai người đưa giải pháp.
Khi nào nên khuyên người khác đi gặp chuyên gia?
Khi người kia nhắc tới ý muốn làm hại bản thân, kể chuyện bị bạo hành, hoặc buồn kéo dài làm họ không sinh hoạt bình thường được. Lúc đó ở bên họ và khuyến khích tìm bác sĩ, chuyên gia tâm lý là điều cần làm; nguy hiểm tức thời thì gọi 115.
