Đáp chuyển hướng là câu đáp kéo sự chú ý về phía mình ("Mình cũng thế…"), còn đáp nâng đỡ là câu đáp giữ sự chú ý ở người đang kể ("Thế à, rồi sao?"). Hai khái niệm này do nhà xã hội học Charles Derber đưa ra trong cuốn The Pursuit of Attention năm 1979. Phần lớn chúng ta kéo chuyện về mình mà không hề nhận ra, và chỉ cần đổi vài câu đáp là cuộc trò chuyện đã khác hẳn.
Charles Derber và cuốn sách về "cuộc tranh giành sự chú ý"
Charles Derber là giáo sư xã hội học ở Boston College. Cuốn The Pursuit of Attention: Power and Individualism in Everyday Life (Tìm kiếm sự chú ý: quyền lực và chủ nghĩa cá nhân trong đời thường), in lần đầu năm 1979, dựa trên việc ông và cộng sự ghi lại, phân tích nhiều cuộc trò chuyện thông thường: bữa tối, quán xá, chỗ làm.
Điều Derber quan sát được là trong rất nhiều cuộc nói chuyện, người ta ngầm giành nhau sự chú ý. Không ai cãi nhau, không ai thô lỗ, nhưng mỗi lượt lời lại khéo kéo đề tài về phía người nói. Ông gọi khuynh hướng này là thói "ái kỷ trong hội thoại" (conversational narcissism), tức thói quen lấy mình làm tâm điểm, và cho rằng nó gắn với một xã hội đề cao cá nhân.
Không cần đồng ý với phần lý giải xã hội của Derber vẫn dùng được phần quan sát của ông. Hai khái niệm đáp chuyển hướng và đáp nâng đỡ là thứ ai cũng nhận ra trong cuộc nói chuyện của chính mình.
Đáp chuyển hướng và đáp nâng đỡ trông thế nào
Ví dụ đơn giản nhất. Một người nói: "Hôm nay mình mệt quá."
- Đáp chuyển hướng (shift response): "Mình cũng vậy, đêm qua thức tới hai giờ." Sự chú ý chuyển sang người đáp.
- Đáp nâng đỡ (support response): "Mệt à? Hôm nay làm gì mà mệt thế?" Sự chú ý vẫn ở người vừa nói.
Câu chuyển hướng không thô lỗ. Thậm chí người nói có thể nghĩ mình đang đồng cảm: "Mình hiểu mà, mình cũng mệt." Nhưng hệ quả là người đầu tiên phải lựa: hoặc nghe tiếp chuyện của người kia, hoặc cố kéo về. Nếu chuyện này lặp lại nhiều lần trong một buổi, người ta ra về với cảm giác mơ hồ là mình không được nghe, dù cả buổi hai người nói chuyện không ngớt.
Ba kiểu đáp nâng đỡ
Derber phân biệt vài hình thức của đáp nâng đỡ. Nói theo cách dễ dùng:
Tiếng đệm ghi nhận
"Ừ", "Thế à", "Trời", "Vậy hả". Những tiếng nhỏ này báo rằng mình đang theo và người kia cứ nói tiếp. Chúng là đáp nâng đỡ tối thiểu.
Câu nhận xét giữ đề tài
"Nghe vất vả thật", "Thức tới khuya vậy thì mai sao dậy nổi". Câu này cho thấy mình hiểu, mà không chen câu chuyện của mình vào.
Câu hỏi nâng đỡ
"Rồi sao nữa?", "Lúc đó cậu làm gì?", "Ai bảo cậu thế?". Đây là kiểu mạnh nhất, vì nó mời người kia đi sâu thêm vào chuyện của họ.
Những câu chuyển hướng hay gặp trong tiếng Việt
Đáp chuyển hướng không phải lúc nào cũng có chữ "mình cũng". Nó có nhiều dạng khéo hơn:
| Người kia nói | Câu chuyển hướng (kéo về mình) | Câu nâng đỡ (giữ ở người kia) |
|---|---|---|
| "Cuối tuần mình đi Phú Quốc về." | "Phú Quốc à, năm ngoái mình đi rồi, nắng kinh khủng." | "Ôi, đi mấy ngày? Thích nhất chỗ nào?" |
| "Con mình mới vào lớp Một." | "Nhà mình đứa lớn năm nay lên lớp Ba rồi đấy." | "Vào lớp Một rồi à! Bé đi học có khóc không?" |
| "Sáng nay xe chết máy giữa đường." | "Xe mình cũng hay bị, chắc tại bugi." | "Giữa đường luôn? Thế rồi xoay xở sao?" |
| "Dạo này mình tập chạy bộ." | "Mình thì đi bơi, bơi tốt cho khớp hơn." | "Chạy buổi sáng hay buổi tối? Được bao lâu rồi?" |
| "Mẹ mình mới mổ mắt." | "Bố mình mổ mắt năm ngoái, mổ ở bệnh viện…" | "Mẹ mổ xong thấy sao rồi?" |
Dòng cuối là một trường hợp đáng chú ý. Kể chuyện bố mình mổ mắt nhiều khi xuất phát từ ý tốt: muốn chia sẻ kinh nghiệm. Nhưng nếu nói ngay, người kia có thể chưa kịp kể điều họ đang lo. Hỏi trước, kể sau.
Chuyển hướng không phải lúc nào cũng sai
Cũng cần công bằng: một cuộc trò chuyện chỉ có đáp nâng đỡ sẽ thành buổi phỏng vấn một chiều. Người kể có thể thấy ngại vì cứ nói mãi về mình, còn người kia không chia sẻ gì. Chia sẻ trải nghiệm tương tự đúng lúc còn giúp hai người gần nhau hơn, kiểu "Hoá ra mình không phải người duy nhất".
Điều Derber phê phán là khi chuyển hướng thành thói quen, khi sự chú ý cứ trôi mãi về một phía. Vài dấu hiệu cho biết câu "mình cũng thế" đang có ích:
- Nó đến sau khi người kia đã kể xong, không phải chen giữa.
- Nó ngắn, một hai câu, rồi trả lượt lại: "Mình cũng từng bị y vậy, khó chịu lắm. Rồi cậu làm sao?"
- Nó phục vụ câu chuyện của người kia (cho họ thấy được hiểu, hoặc đưa một thông tin họ cần), chứ không mở ra một câu chuyện mới dài hơn của mình.
Còn câu chuyển hướng có hại thì thường dài hơn câu chuyện gốc, kết thúc ở mình, và không có câu hỏi nào trả lượt.
Vì sao ta hay kéo chuyện về mình
Phần lớn không phải vì ích kỷ. Có vài lý do rất bình thường:
- Muốn tỏ ra đồng cảm. "Mình cũng vậy" là cách nhanh nhất để nói "mình hiểu". Chỉ là cách đó lại chiếm chỗ.
- Không biết hỏi gì. Khi không có câu hỏi sẵn, người ta tìm cái mình biết, và cái mình biết rõ nhất là chuyện của mình.
- Sợ im lặng. Một câu chuyện của mình lấp khoảng lặng dễ hơn một câu hỏi.
- Đang có chuyện riêng muốn kể. Lúc lòng mình đang đầy, bất kỳ câu nào của người khác cũng thành cái cớ để kể.
Nhận ra lý do của mình giúp sửa đúng chỗ. Nếu là vì không biết hỏi gì, mẹo đơn giản nhất là hỏi về điều cụ thể người kia vừa nói: một địa danh, một người, một cảm giác.
Một đoạn hội thoại, hai cách đi
Thử xem cùng một mở đầu dẫn tới hai cuộc nói chuyện khác nhau thế nào. Hai đồng nghiệp ngồi ăn trưa ở quán cơm gần văn phòng.
Cách thứ nhất: "Hôm qua bà nội mình nhập viện." – "Ôi, bà ngoại mình cũng mới nằm viện tháng trước, nằm cả tuần, nhà mình thay nhau trực…" – "Ừ…" – "…mà bệnh viện bây giờ đông kinh khủng, lấy số từ năm giờ sáng." Người đầu tiên chưa kịp nói bà bị gì, giờ ra sao.
Cách thứ hai: "Hôm qua bà nội mình nhập viện." – "Ôi, bà bị sao thế?" – "Bà ngã trong nhà tắm, nứt xương hông." – "Trời. Giờ ai trông bà?" – "Bố mình với cô út thay nhau, mình tối nay vào." – "Bà ngoại mình tháng trước cũng nằm viện, mệt lắm. Cần gì cứ nói mình nhé." Câu chuyện của mình vẫn được kể, nhưng đến sau, ngắn, và quay về người kia.
Khác biệt không nằm ở việc có kể chuyện của mình hay không, mà ở thứ tự và độ dài.
Thử ngay hôm nay
Một bài tập nhỏ: trong cuộc trò chuyện kế tiếp, mỗi lần muốn nói "Mình cũng…", hãy đổi thành một câu hỏi về điều người kia vừa kể. Chỉ đổi khoảng ba lần thôi, rồi để ý xem câu chuyện đi xa hơn bao nhiêu. Khi người kia kể xong và hỏi lại "Còn cậu thì sao?", đó là lúc kể chuyện của mình mà không ai thấy bị giành lượt. Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn The Pursuit of Attention của Derber, sách đã được tái bản vài lần.
Câu hỏi thường gặp
Đáp chuyển hướng là gì?
Đáp chuyển hướng là câu đáp kéo sự chú ý của cuộc trò chuyện về phía người đáp, ví dụ người kia nói "Mình mệt quá", mình đáp "Mình cũng vậy, đêm qua thức khuya". Khái niệm này do Charles Derber đưa ra năm 1979.
Đáp nâng đỡ là gì?
Đáp nâng đỡ là câu đáp giữ sự chú ý ở người đang kể, như tiếng đệm "Thế à", một nhận xét về chuyện của họ, hay câu hỏi "Rồi sao nữa?". Câu hỏi nâng đỡ là dạng mạnh nhất vì nó mời người kia kể sâu thêm.
Conversational narcissism là gì?
Đó là thuật ngữ Derber dùng để chỉ thói quen lấy mình làm tâm điểm trong trò chuyện: dùng mỗi lượt lời để kéo đề tài về bản thân. Nó thường không lộ liễu, không thô lỗ, nên người làm cũng ít khi tự nhận ra.
Kể chuyện của mình khi người khác đang kể có sai không?
Không sai nếu đúng lúc. Chia sẻ trải nghiệm tương tự giúp người kia thấy được hiểu, miễn là nó đến sau khi họ kể xong, ngắn gọn và trả lượt lại bằng một câu hỏi. Vấn đề chỉ nảy sinh khi chuyện của mình dài hơn và thay luôn chuyện của người kia.
Làm sao bỏ thói quen kéo chuyện về mình?
Mỗi lần định nói "Mình cũng…", thử đổi thành một câu hỏi về chi tiết người kia vừa kể. Đợi tới khi họ hỏi lại "Còn cậu thì sao?" rồi mới kể chuyện của mình. Chỉ cần đổi vài câu trong một buổi là đã thấy khác.
