Nghe để đáp là vừa nghe vừa soạn sẵn câu trả lời, nên chỉ bắt được nửa câu chuyện; nghe để hiểu là tạm hoãn câu trả lời cho tới khi chắc mình đã nắm ý người kia. Não người vốn chuẩn bị lời đáp ngay trong lúc nghe, đó là chuyện bình thường. Vấn đề chỉ nảy sinh khi việc soạn câu trả lời lấn hết chỗ của việc nghe.
Câu nói quen thuộc và ý gốc của nó
Trong cuốn 7 thói quen của người thành đạt (bản tiếng Anh in năm 1989), Stephen Covey có một ý được trích đi trích lại: phần đông chúng ta nghe với ý định đáp lại, chứ không phải với ý định hiểu. Covey đặt ý này trong thói quen thứ năm, "hiểu người trước, rồi mới mong được người hiểu".
Ý đó nghe đơn giản nhưng chạm vào một thói quen gần như ai cũng có. Thử nhớ lại lần gần nhất có người kể chuyện cho mình. Khi họ còn đang nói, trong đầu mình đã có sẵn câu "Mình cũng từng bị vậy", hay "Sao không làm thế này"? Nếu có, thì lúc đó mình đang nghe nửa tai.
Não người vốn soạn câu trả lời từ sớm
Trước khi trách mình, nên biết rằng chuyện chuẩn bị lời đáp trong lúc nghe không phải tật xấu mà là cách hội thoại vận hành. Nghiên cứu của Tanya Stivers và cộng sự (2009) trên mười ngôn ngữ cho thấy khoảng lặng giữa hai lượt lời thường chỉ quanh 0,2 giây. Trong khi đó, chỉ để nói ra một từ đơn khi nhìn hình, người ta đã cần hơn nửa giây.
Làm sao trả lời nhanh hơn thời gian cần để nói một từ? Stephen Levinson, khi tổng kết các nghiên cứu về luân phiên lượt lời (2016), giải thích rằng người nghe phải bắt đầu lên kế hoạch cho câu đáp từ giữa chừng câu của người nói, ngay khi đoán được người kia đang hỏi gì. Các thí nghiệm đo sóng não của nhóm ông ở Viện Max Planck về Tâm lý ngôn ngữ học (Nijmegen, Hà Lan) cũng thấy dấu hiệu chuẩn bị lời đáp xuất hiện sớm như vậy.
Nghĩa là: đầu óc mình chạy hai việc song song là chuyện tự nhiên. Ranh giới giữa nghe để hiểu và nghe để đáp không nằm ở chỗ có soạn trước hay không, mà ở chỗ mình có sẵn sàng vứt bản nháp đó đi khi người kia nói tiếp một điều khác hẳn không.
Hiệu ứng "người kế tiếp": quên điều vừa nghe vì sắp tới lượt
Năm 1973, nhà tâm lý học Malcolm Brenner mô tả một hiện tượng mà ai từng ngồi họp vòng tròn đều nhận ra: khi mọi người lần lượt nói, người sắp tới lượt thường nhớ rất kém điều mà người ngay trước mình vừa nói. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng người kế tiếp (next-in-line effect).
Lý do dễ hiểu: lúc sắp tới lượt, sự chú ý dồn vào việc nhẩm lại câu mình sẽ nói. Trong trò chuyện thường ngày cũng vậy. Nếu mình đang ôm một câu chuyện rất muốn kể, phần lớn những gì người kia nói trong lúc đó sẽ trôi qua.
Bài học thực tế: khi đang nóng lòng muốn kể chuyện của mình, đó chính là lúc mình nghe kém nhất. Nhận ra điều đó đã là một nửa cách chữa.
Dấu hiệu mình đang nghe để đáp
Không ai tự thấy mình nghe kém, nên cần vài dấu hiệu đo được:
- Câu đáp mở đầu bằng "Ừ, mà…" hay "Đúng rồi, nhưng…" rồi rẽ sang hướng khác hẳn điều người kia vừa nói.
- Đáp lại chi tiết phụ, bỏ qua ý chính. Người kia kể chuyện mất việc, mình hỏi "Công ty đó ở đường nào?" vì đó là chỗ mình biết rõ.
- Người kia phải nói lại lần hai. "Không, ý mình là…" là tín hiệu rõ nhất rằng mình đã đáp một câu chuyện khác.
- Câu đáp có thể dùng cho bất kỳ câu chuyện nào. "Thôi kệ đi", "Ai mà chẳng thế", "Rồi sẽ ổn thôi" là những câu soạn sẵn, không cần nghe vẫn nói được.
- Mình thấy nôn nóng khi người kia nói lâu, như đang chờ đèn xanh để tới lượt.
Nghe để hiểu: chuyển từ "mình sẽ nói gì" sang "người kia đang muốn nói gì"
Đổi thói quen này không cần kỹ thuật phức tạp. Chỉ là thay câu hỏi thầm trong đầu. Khi nghe để đáp, câu hỏi ngầm là "mình sẽ nói gì tiếp?". Khi nghe để hiểu, câu hỏi ngầm là "người kia đang muốn mình hiểu điều gì?".
| Người kia nói | Đáp kiểu soạn sẵn | Đáp sau khi nghe hết |
|---|---|---|
| "Tuần này bé nhà mình sốt hai lần, đêm nào cũng thức." | "Trẻ con đứa nào chẳng thế." | "Hai đêm liền à? Thế ban ngày còn đi làm được không?" |
| "Chắc mình không về quê Tết năm nay." | "Vé tàu năm nay đắt lắm đúng không?" | "Sao vậy, có chuyện gì à?" |
| "Xe khách hôm qua đi từ Gia Lai ra mất gần một ngày." | "Mình đi Đà Lạt còn lâu hơn." | "Gần một ngày luôn? Kẹt ở đoạn nào thế?" |
| "Mình vừa nộp đơn nghỉ việc." | "Thế định làm gì tiếp?" | "Ồ. Nghĩ lâu chưa hay mới quyết?" |
Để ý dòng cuối: câu "Thế định làm gì tiếp?" không sai, nhưng nó nhảy ngay tới tương lai. Người vừa nghỉ việc có thể đang muốn kể vì sao, hoặc đang cần ai đó hiểu quyết định ấy khó thế nào. Câu đáp sau mở cửa cho cả hai hướng.
Ba thói quen nhỏ giúp nghe để hiểu
Chờ thêm một nhịp
Khi người kia ngừng, đừng chen ngay vào. Đợi thêm chừng một hai giây. Nhiều khi họ chưa nói xong, chỉ đang tìm chữ. Một nhịp chờ ngắn cho họ cơ hội nói nốt phần quan trọng. Lưu ý là chờ quá lâu cũng làm người kia lúng túng, vì họ tưởng mình không nghe. Một nhịp là đủ.
Hỏi một câu trước khi nói ý mình
Một luật tự đặt rất dễ nhớ: trước khi kể chuyện của mình hay đưa ý kiến, hỏi ít nhất một câu về điều người kia vừa nói. "Rồi sao nữa?", "Lúc đó cậu nghĩ gì?". Câu hỏi buộc mình phải nghe đủ để hỏi trúng.
Ghi chú câu muốn nói, đừng ôm nó
Nếu một ý quá hay sợ quên, cứ ghi nhẩm một từ khoá trong đầu rồi thả ra. Đừng nhẩm đi nhẩm lại câu đó. Nếu tới cuối cuộc chuyện mà câu ấy không còn hợp, bỏ cũng được. Phần lớn ý "không nói ra thì tiếc" thật ra không đáng tiếc lắm.
Khi nào nghe để đáp lại là đúng
Không phải cuộc trò chuyện nào cũng cần nghe sâu. Hỏi đường, hỏi giá, chốt giờ hẹn với bạn: những lúc đó soạn câu trả lời nhanh là đúng việc. Người hỏi "Mấy giờ đi?" muốn nghe "Bảy giờ", không cần ai hiểu cảm xúc của họ về giờ giấc.
Nghe để hiểu quan trọng nhất khi người kia đang kể một chuyện có cảm xúc, đang lưỡng lự, hay đang cố giải thích một điều khó nói. Phân biệt được hai loại tình huống đó cũng là một phần của kỹ năng nghe.
Thử ngay hôm nay
Trong một cuộc trò chuyện tối nay, sau khi người kia nói xong một ý, hãy thử tự tóm thầm ý đó trong một câu trước khi mở miệng. Nếu không tóm được, nghĩa là mình chưa nghe đủ, và câu tốt nhất lúc đó là một câu hỏi. Ai muốn đọc thêm có thể tìm chương về thói quen thứ năm trong sách của Covey, hoặc bài tổng quan của Levinson năm 2016 trên tạp chí Trends in Cognitive Sciences về tốc độ luân phiên lượt lời.
Câu hỏi thường gặp
Nghe để hiểu và nghe để đáp khác nhau thế nào?
Nghe để đáp là vừa nghe vừa soạn câu trả lời, thường chỉ bắt được một phần câu chuyện. Nghe để hiểu là tạm gác câu trả lời, tập trung vào điều người kia muốn mình hiểu, rồi mới đáp. Khác biệt lộ ra ở chỗ câu đáp có bám đúng ý chính của người nói hay không.
Câu "người ta nghe để đáp chứ không phải để hiểu" là của ai?
Ý này thường được gắn với Stephen Covey, trong cuốn 7 thói quen của người thành đạt in năm 1989, ở phần thói quen thứ năm "hiểu người trước, rồi mới mong được người hiểu". Các bản dịch tiếng Việt diễn đạt câu này hơi khác nhau.
Soạn câu trả lời khi người khác đang nói có phải là xấu?
Không hẳn. Nghiên cứu về luân phiên lượt lời cho thấy người ta đáp nhau chỉ sau khoảng 0,2 giây, nên não buộc phải chuẩn bị lời đáp từ giữa câu của người nói. Điều cần tránh là bám chặt vào câu soạn sẵn dù người kia đã nói sang ý khác.
Hiệu ứng người kế tiếp là gì?
Đó là hiện tượng người sắp tới lượt nói thường nhớ rất kém điều người ngay trước mình vừa nói, vì đang nhẩm câu của mình. Malcolm Brenner mô tả hiện tượng này năm 1973. Trong trò chuyện, nó giải thích vì sao lúc nóng lòng muốn kể là lúc mình nghe kém nhất.
Làm sao biết mình đang nghe để đáp?
Vài dấu hiệu: hay mở đầu bằng "Ừ, mà…", đáp vào chi tiết phụ, người kia phải nói lại "Không, ý mình là…", hoặc câu đáp của mình dùng được cho bất kỳ câu chuyện nào. Gặp những dấu hiệu này thì thử hỏi một câu trước khi nói ý mình.
