Thuyết phép lịch sự của Penelope Brown và Stephen Levinson (công bố năm 1978, in thành sách năm 1987) cho rằng ai cũng có "thể diện" gồm hai mặt: muốn được người khác quý mến, công nhận, và muốn không bị người khác can thiệp, áp đặt. Nhiều lời nói hằng ngày — nhờ, hỏi, nhắc, từ chối — vô tình đe doạ một trong hai mặt đó, nên người ta dùng các chiến lược lịch sự để làm nhẹ. Thuyết này giải thích vì sao "Lấy giùm mình cái ly" và "Nếu không phiền thì lấy giúp mình cái ly được không?" cùng một ý mà khác hẳn nhau.
Từ "thể diện" của Goffman tới thuyết của Brown và Levinson
Khái niệm thể diện trong khoa học xã hội phương Tây bắt nguồn từ nhà xã hội học Erving Goffman, với bài "On Face-Work" năm 1955. Goffman mượn ý từ cách nói "mất mặt", "giữ thể diện" vốn quen thuộc ở Đông Á, và định nghĩa thể diện là hình ảnh về bản thân mà một người muốn được người khác công nhận trong một lần tiếp xúc.
Hai nhà nhân học – ngôn ngữ học Penelope Brown và Stephen Levinson phát triển ý đó thành một lý thuyết có hệ thống. Bản đầu tiên in năm 1978 trong một tuyển tập về câu hỏi và phép lịch sự; bản mở rộng ra sách năm 1987 với tên Politeness: Some Universals in Language Usage. Họ so sánh dữ liệu từ ba ngôn ngữ rất xa nhau: tiếng Anh, tiếng Tzeltal ở Mexico và tiếng Tamil ở Ấn Độ, và cho rằng các chiến lược lịch sự có những điểm chung xuyên văn hoá.
Hai mặt của thể diện
| Mặt | Mong muốn | Bị đe doạ khi |
|---|---|---|
| Thể diện tích cực (positive face) | Được quý mến, được công nhận, được coi là "người cùng phe" | Bị chê, bị phản bác, bị phớt lờ, bị nhắc chuyện xấu hổ trước người khác |
| Thể diện tiêu cực (negative face) | Được tự do hành động, không bị làm phiền, không bị áp đặt | Bị nhờ vả, bị ra lệnh, bị hỏi chuyện riêng, bị chiếm thời gian |
Chữ "tích cực" và "tiêu cực" ở đây không mang nghĩa tốt – xấu. Chúng chỉ là hai hướng: một bên muốn được gần lại, một bên muốn được để yên. Cả hai đều chính đáng và ai cũng có.
Những lời nói chạm vào một trong hai mặt này được gọi là hành động đe doạ thể diện (face-threatening act). Nhờ người khác việc gì là đe doạ thể diện tiêu cực của họ. Nói "không" với lời mời là đe doạ thể diện tích cực của người mời. Đáng chú ý: cả người nói cũng có thể tự làm mất thể diện của mình, ví dụ khi phải thú nhận đã quên một cuộc hẹn.
Năm chiến lược khi phải nói điều có thể làm phật lòng
Brown và Levinson xếp các lựa chọn của người nói thành năm mức, từ thẳng nhất tới tránh hẳn. Ví dụ với cùng một việc: muốn bạn cùng phòng trọ vặn nhỏ loa.
| Chiến lược | Cách làm | Ví dụ |
|---|---|---|
| 1. Nói thẳng, không rào | Nói đúng việc cần | "Vặn nhỏ loa đi." |
| 2. Lịch sự tích cực | Nhấn sự thân thiết, cùng phe | "Ê, bài hay ghê mà mai hai đứa thi rồi, nhỏ xíu thôi nha." |
| 3. Lịch sự tiêu cực | Tôn trọng sự tự do, giảm áp đặt | "Xin lỗi làm phiền, Nam vặn nhỏ loa giúp mình một chút được không?" |
| 4. Nói bóng gió | Gợi ý, để người nghe tự hiểu | "Mai thi sớm mà giờ vẫn chưa ôn xong…" |
| 5. Không nói | Bỏ qua, chịu đựng | Đeo tai nghe chống ồn và im lặng |
Chiến lược càng về sau càng ít nguy cơ làm phật lòng, nhưng cũng càng kém rõ ràng. Nói bóng gió có thể bị lờ đi; không nói thì việc không được giải quyết.
Công thức "độ nặng" của một lời nói
Người nói chọn chiến lược nào? Brown và Levinson đề xuất rằng độ nặng của một hành động đe doạ thể diện phụ thuộc ba yếu tố, cộng lại với nhau:
- Khoảng cách xã hội (D): hai người thân hay lạ. Với bạn thân, "lấy giùm cái ly" là đủ; với người mới gặp ở hàng ăn, cần thêm "anh ơi, cho em xin…".
- Quyền lực (P): người nghe có vị thế cao hơn người nói không. Nhờ đồng nghiệp khác nhờ trưởng phòng.
- Mức áp đặt (R): việc nhờ nặng hay nhẹ trong văn hoá đó. Mượn cây bút khác mượn xe máy, mượn tiền.
Ba yếu tố càng lớn, người nói càng chọn chiến lược gián tiếp hơn. Đây là lý do cùng một người có thể nói "Đưa đây" với em ruột và "Dạ, chú cho cháu mượn cái thang một lát được không ạ" với hàng xóm lớn tuổi.
Thể diện trong tiếng Việt
Tiếng Việt có sẵn rất nhiều từ cho thể diện: "thể diện", "sĩ diện", "mất mặt", "nở mày nở mặt", "giữ ý", "ngại". Và tiếng Việt cũng có cả một bộ công cụ ngữ pháp để làm nhẹ lời nói, gắn với hai mặt thể diện:
Làm nhẹ áp đặt (lịch sự tiêu cực)
- Tiểu từ và cụm làm mềm: "…được không?", "…nhé", "…giúp mình với", "một chút", "một lát".
- Rào trước: "Nếu không phiền…", "Xin lỗi cho hỏi…", "Không biết có tiện không…".
- Thu nhỏ yêu cầu: "mượn tí", "hỏi xíu".
Nhấn sự gần gũi (lịch sự tích cực)
- Chọn xưng hô thân: gọi "anh, chị, em" theo kiểu người nhà với người ngoài.
- Gộp chung: "mình", "tụi mình", "nhà mình" — đặt hai người vào cùng một phía.
- Khen, quan tâm trước khi vào việc: "Dạo này khoẻ không? À, cho mình hỏi cái này…".
Hệ xưng hô trong tiếng Việt khiến việc "chọn mức lịch sự" diễn ra ngay từ chữ đầu tiên của câu, trước cả nội dung. Đây là điểm mà các nghiên cứu áp dụng thuyết Brown – Levinson vào tiếng Việt thường nhấn mạnh.
Những lời phê bình: thuyết có thật sự phổ quát?
Thuyết của Brown và Levinson rất có ảnh hưởng, nhưng cũng bị phê bình nhiều, nhất là từ các nhà nghiên cứu châu Á:
- Quá nặng về cá nhân: Yoshiko Matsumoto (1988), nghiên cứu tiếng Nhật, cho rằng "thể diện tiêu cực" — mong muốn được để yên — là cách nhìn của văn hoá đề cao cá nhân. Ở Nhật, điều người ta quan tâm hơn là vị trí của mình trong quan hệ với nhóm.
- Lịch sự không chỉ là chiến lược: Sachiko Ide (1989) nêu khái niệm "phân định" (wakimae): nhiều hình thức kính ngữ là bắt buộc theo vai vế, người nói không "chọn" mà phải dùng.
- Thể diện kiểu Trung Hoa: Gu Yueguo (1990) và các nhà nghiên cứu khác chỉ ra rằng khái niệm thể diện Trung Hoa (miànzi, liǎn) gắn với đánh giá của cộng đồng, không chỉ mong muốn cá nhân.
Những phê bình này gần với trải nghiệm của người Việt: dùng "dạ, ạ" với người lớn tuổi phần lớn không phải là "chiến lược" mà là phép tắc theo vai vế. Dù vậy, khung hai mặt thể diện vẫn là công cụ hữu ích để hiểu vì sao một câu nói làm người nghe dễ chịu hay phật ý.
Góc nhìn hôm nay: dùng khung thể diện trong câu nói thường ngày
Không cần thuộc thuật ngữ. Trước một câu nhờ, câu hỏi chuyện riêng hay lời nhắc, chỉ cần tự hỏi hai câu: "Câu này có làm người ta thấy bị áp đặt không?" và "Câu này có làm người ta thấy bị coi thường không?".
| Thay vì | Thử thế này | Đang giữ mặt nào |
|---|---|---|
| "Gửi file cho mình." | "Rảnh thì gửi giúp mình file nhé, không gấp lắm." | Tiêu cực: giảm áp đặt |
| "Chị ở đâu? Làm nghề gì?" (với người mới quen) | "Chị ở gần đây hả? Mình mới chuyển về khu này." | Tiêu cực: không dồn hỏi chuyện riêng |
| "Không được, sai rồi." | "Ý này hay, chỉ chỗ này mình thấy hơi khác…" | Tích cực: ghi nhận trước |
| Hỏi nhờ trước cả nhóm Zalo | Nhắn riêng: người kia dễ từ chối hơn | Cả hai |
Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Politeness: Some Universals in Language Usage (1987) và bài "On Face-Work" của Goffman, in lại trong tuyển tập Interaction Ritual (1967).
Câu hỏi thường gặp
Thuyết phép lịch sự của Brown và Levinson là gì?
Đó là lý thuyết cho rằng mỗi người có thể diện gồm hai mặt: muốn được quý mến và muốn không bị áp đặt. Khi lời nói có thể đe doạ một trong hai mặt này, người nói dùng các chiến lược lịch sự để làm nhẹ. Thuyết công bố năm 1978 và in thành sách năm 1987.
Thể diện tích cực và thể diện tiêu cực khác nhau thế nào?
Thể diện tích cực là mong muốn được người khác công nhận, quý mến. Thể diện tiêu cực là mong muốn được tự do, không bị làm phiền. Chữ tích cực, tiêu cực chỉ hướng, không mang nghĩa tốt xấu.
Hành động đe doạ thể diện là gì?
Là những lời nói có nguy cơ làm tổn hại thể diện của người nghe hoặc người nói, như nhờ vả, ra lệnh, phản bác, từ chối, hỏi chuyện riêng hay thú nhận lỗi. Mức độ nặng nhẹ tuỳ khoảng cách, vị thế và mức áp đặt.
Khái niệm thể diện bắt nguồn từ đâu?
Trong khoa học xã hội phương Tây, khái niệm này được Erving Goffman đưa vào qua bài "On Face-Work" năm 1955, mượn ý từ cách nói "mất mặt" vốn phổ biến ở Đông Á. Brown và Levinson phát triển nó thành thuyết phép lịch sự.
Thuyết Brown và Levinson có đúng với người châu Á không?
Còn tranh luận. Các nhà nghiên cứu như Matsumoto, Ide và Gu Yueguo cho rằng thuyết quá đề cao cá nhân và bỏ qua phép tắc bắt buộc theo vai vế trong tiếng Nhật, tiếng Hoa. Dù vậy, khung hai mặt thể diện vẫn được dùng rộng rãi.