Phân tích hội thoại (conversation analysis) là ngành nghiên cứu cuộc nói chuyện thật, ghi âm lại rồi soi từng giây: ai nói khi nào, ngừng bao lâu, chen vào chỗ nào, sửa lời ra sao. Ngành này ra đời ở Mỹ cuối thập niên 1960 với Harvey Sacks, Emanuel Schegloff và Gail Jefferson. Phát hiện lớn nhất của họ: câu chuyện phiếm tưởng lộn xộn thật ra có trật tự rất chặt, và người nói nào cũng đang tuân theo trật tự ấy mà không hề biết.
Một ngành học sinh ra từ băng ghi âm
Trước thập niên 1960, giới ngôn ngữ học ít ai coi lời nói thường ngày là dữ liệu đáng tin. Câu nói đời thường đầy chỗ ngập ngừng, nói dở, chen ngang — trông như "bản nháp hỏng" của ngôn ngữ. Người ta thích nghiên cứu câu văn chuẩn, hoặc câu do chính nhà nghiên cứu tự nghĩ ra.
Harvey Sacks đi theo hướng ngược lại. Ông chịu ảnh hưởng của hai nhà xã hội học: Erving Goffman, người coi những cuộc gặp mặt hằng ngày là một "trật tự tương tác" riêng; và Harold Garfinkel, người lập ra phương pháp luận dân gian (ethnomethodology) — nghiên cứu cách người bình thường tự làm cho thế giới quanh mình có nghĩa. Sacks có trong tay những cuộn băng ghi âm cuộc gọi tới một trung tâm phòng chống tự tử ở Los Angeles. Ông nghe đi nghe lại và nhận ra: mỗi câu nói nhỏ nhất đều đang làm một việc gì đó — chào, né, mời, từ chối, xin lỗi.
Từ năm 1964, Sacks giảng các bài giảng về hội thoại ở đại học California. Ông mất năm 1975 trong một tai nạn xe hơi, khi mới 40 tuổi. Các bài giảng ấy được Gail Jefferson biên tập, xuất bản năm 1992 thành bộ Lectures on Conversation, đến nay vẫn là sách gối đầu của ngành.
Ba công trình đặt nền móng
Ngành phân tích hội thoại có ba bài báo mà sinh viên nào cũng phải đọc. Cả ba đều do bộ ba Sacks, Schegloff, Jefferson viết, với thứ tự tên khác nhau.
| Năm | Công trình | Tìm ra điều gì |
|---|---|---|
| 1973 | Schegloff & Sacks, "Opening up closings" | Cặp kế cận (hỏi – đáp, chào – chào) và cách hai người cùng nhau kết thúc một cuộc nói chuyện. |
| 1974 | Sacks, Schegloff & Jefferson, "A simplest systematics for the organization of turn-taking for conversation" | Luật luân phiên lượt lời: vì sao thường chỉ một người nói một lúc, chồng lời ngắn, khoảng lặng ngắn. |
| 1977 | Schegloff, Jefferson & Sacks, "The preference for self-correction in the organization of repair in conversation" | Sửa lời: người nói được ưu tiên tự sửa lỗi của mình trước khi người khác sửa giúp. |
Bài năm 1974 đăng trên tạp chí Language và trở thành một trong những bài được trích dẫn nhiều nhất của tạp chí này. Các bài khác trong danh mục Khoa học hội thoại của wiki này sẽ đi sâu từng phát hiện: lượt lời, tiếng đệm, cặp kế cận, khoảng lặng trước lời từ chối, sửa lời.
Cách làm: ghi âm, chép lại, nghe lại
Phương pháp của phân tích hội thoại rất "tay chân". Không bảng hỏi, không phỏng vấn người nói xem họ nghĩ gì. Nhà nghiên cứu chỉ làm ba việc.
- Ghi lại cuộc nói chuyện thật, xảy ra tự nhiên, không dàn dựng: bữa cơm gia đình, cuộc gọi điện, buổi khám bệnh, cuộc họp. Ngày nay thường ghi hình để thấy cả ánh nhìn, cử chỉ.
- Chép lại thật tỉ mỉ, không chỉ chữ mà cả độ dài khoảng ngừng, chỗ hai người nói chồng lên nhau, chỗ kéo dài âm, chỗ hít vào.
- Nghe lại hàng chục lần, hỏi một câu duy nhất: câu này đang làm việc gì, và người kia hiểu nó ra sao? Bằng chứng không nằm trong đầu nhà nghiên cứu mà nằm ở lượt lời ngay sau — cách người nghe phản ứng cho thấy họ đã hiểu câu trước thế nào.
Điểm cuối cùng là cái hay nhất của ngành. Nếu chị bán hàng hỏi "Em lấy thêm gì nữa không?" mà khách đáp "Thôi, đủ rồi chị", thì chính câu đáp cho thấy khách hiểu đó là lời mời mua thêm, không phải câu hỏi thông tin. Người nói tự "chấm bài" cho nhau ngay trong cuộc trò chuyện.
Bộ ký hiệu chép lời của Gail Jefferson
Để chép được những thứ mà chữ viết bình thường bỏ qua, Gail Jefferson xây dựng một bộ ký hiệu mà đến nay cả ngành vẫn dùng. Vài ký hiệu cơ bản:
| Ký hiệu | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| (0.6) | Khoảng lặng, đo bằng giây | A: Mai đi ăn lẩu không? (0.6) B: Ừm… |
| (.) | Ngừng rất ngắn, dưới khoảng 0,2 giây | Thì (.) để mình xem lại |
| [ ] | Hai người nói chồng lên nhau | A: Quán đó [ngon lắm] / B: [ngon thật] |
| = | Nói nối liền, không có khoảng ngừng | A: Xong chưa?= B: =Xong rồi |
| :: | Kéo dài âm | Thế à:: |
| ↑ ↓ | Giọng lên cao, xuống thấp đột ngột | ↑Thật á? |
Nhìn bản chép kiểu này lần đầu sẽ thấy rối. Nhưng chính nhờ nó mà người ta phát hiện những quy luật đo được bằng phần mười giây, ví dụ khoảng lặng giữa hai lượt lời thường chỉ quanh 0,2 giây (xem bài về luân phiên lượt lời).
Những điều ngành này cho thấy về chuyện trò hằng ngày
Lời nói là hành động
"Ăn cơm chưa?" ở nhiều vùng Việt Nam ít khi là câu hỏi về bữa ăn. Nó là lời chào. Phân tích hội thoại không hỏi câu nói có nghĩa gì theo từ điển, mà hỏi nó đang làm gì trong chuỗi lời: chào, mời, khen, than, xin, nhắc khéo.
Vị trí quyết định nghĩa
Cùng một chữ "Ừ" nhưng đứng ở chỗ khác nhau thì nghĩa khác: sau lời mời là nhận lời; giữa lúc người kia đang kể là "mình đang nghe, kể tiếp đi"; sau một khoảng lặng dài lại có thể là đồng ý miễn cưỡng. Muốn hiểu câu nói phải nhìn câu đứng trước và câu đứng sau nó.
Chẳng có gì là thừa
Tiếng "à", "ờ", tiếng hít vào trước khi nói, nửa giây im lặng — những thứ người ta hay coi là rác trong lời nói — hoá ra đều mang thông tin. Khoảng ngừng trước câu trả lời báo hiệu người kia sắp nói điều khó nghe. Tiếng "ờ…" mở đầu cho biết câu sắp tới không đơn giản.
Hai người cùng làm nên câu chuyện
Một cuộc trò chuyện không phải hai bài nói xen kẽ nhau. Người nghe định hình lời người nói ngay khi người nói còn đang nói: một cái gật, một tiếng "thế à", một thoáng ngập ngừng đều khiến người nói đổi cách diễn đạt.
Phân tích hội thoại khác các ngành gần nó thế nào
- Ngữ pháp học nghiên cứu câu đúng – sai về cấu trúc. Phân tích hội thoại nghiên cứu câu được dùng thế nào trong lượt lời, kể cả câu "sai ngữ pháp".
- Ngữ dụng học (pragmatics) nghiên cứu nghĩa trong ngữ cảnh, thường dựa trên lý thuyết và ví dụ dựng sẵn. Phân tích hội thoại gần như chỉ dùng dữ liệu ghi âm thật.
- Phân tích diễn ngôn là khái niệm rộng, bao cả văn bản viết, báo chí, chính sách. Phân tích hội thoại hẹp hơn: chỉ tương tác nói qua lại.
- Tâm lý học xã hội thường làm thí nghiệm, đo bằng bảng hỏi. Phân tích hội thoại tránh đoán ý định trong đầu, chỉ dựa trên những gì người nói thể hiện ra.
Ngành này được dùng vào đâu
Nhiều kết quả của phân tích hội thoại đã đi ra khỏi giảng đường.
- Phòng khám: nhóm của John Heritage và Jeffrey Robinson (2007) thử cho bác sĩ ở Mỹ đổi đúng một chữ trong câu hỏi cuối buổi khám: hỏi "Is there something else…?" thay vì "Is there anything else…?". Với câu có chữ "something", bệnh nhân nói ra thêm những lo lắng chưa kịp kể. Một chữ nhỏ đổi cả cách người nghe hiểu: bác sĩ đang thật sự chờ nghe, hay chỉ hỏi cho có.
- Tổng đài: phân tích hàng nghìn cuộc gọi để tìm câu mở đầu giúp người gọi nói nhanh vấn đề của mình.
- Trị liệu ngôn ngữ: hiểu người mắc chứng mất ngôn ngữ sau đột quỵ vẫn giữ được những gì trong luân phiên lượt lời.
- Máy trả lời bằng giọng nói: kỹ sư cần biết khi nào nên chen vào, chờ bao lâu thì hiểu là người dùng đã nói xong.
Góc nhìn hôm nay: tự làm nhà phân tích hội thoại trong 15 phút
Không cần học cao mới thấy được những quy luật này. Thử làm như sau:
- Xin phép một người bạn hoặc người nhà ghi âm hai phút trò chuyện bình thường, ví dụ lúc bàn ăn gì tối nay. Luôn hỏi trước và xoá bản ghi khi xong.
- Chép lại từng chữ, kể cả "ừ", "à", "ờm". Đánh dấu chỗ hai người nói chồng lên nhau bằng dấu [ ].
- Tìm một chỗ có khoảng lặng dài. Câu ngay sau đó thường là gì: đồng ý hay từ chối, câu dễ nói hay câu khó nói?
- Đếm xem người nghe chen bao nhiêu tiếng "ừ", "thế à" khi người kia đang kể.
Làm xong một lần, mình sẽ nghe các cuộc nói chuyện quanh mình khác hẳn — và để ý hơn tới những tín hiệu nhỏ mà trước đây bỏ qua. Ai muốn đọc thêm có thể tìm giáo trình nhập môn tiếng Anh về conversation analysis, ví dụ cuốn Conversation Analysis của Ian Hutchby và Robin Wooffitt, hoặc đọc thẳng bài báo năm 1974 trên tạp chí Language.
Câu hỏi thường gặp
Phân tích hội thoại là gì?
Phân tích hội thoại là ngành nghiên cứu cuộc nói chuyện thật dựa trên bản ghi âm, ghi hình. Nhà nghiên cứu chép lại chi tiết từng lượt lời, khoảng lặng, chỗ chồng lời rồi tìm ra quy luật mà người nói tuân theo một cách vô thức.
Ai sáng lập ngành phân tích hội thoại?
Ngành này gắn với ba người: Harvey Sacks, Emanuel Schegloff và Gail Jefferson, làm việc ở California từ thập niên 1960. Sacks mất năm 1975; các bài giảng của ông được Jefferson biên tập và xuất bản năm 1992.
Phân tích hội thoại khác phân tích diễn ngôn thế nào?
Phân tích diễn ngôn là khái niệm rộng, nghiên cứu cả văn bản viết, báo chí, phát ngôn công khai. Phân tích hội thoại chỉ tập trung vào tương tác nói qua lại và dựa gần như hoàn toàn vào dữ liệu ghi âm tự nhiên.
Ký hiệu Jefferson dùng để làm gì?
Đó là bộ ký hiệu chép lời do Gail Jefferson xây dựng, ghi lại những thứ chữ viết thường bỏ qua: độ dài khoảng lặng tính bằng giây, chỗ hai người nói chồng nhau, âm kéo dài, giọng lên xuống. Nhờ đó người nghiên cứu đo được nhịp hội thoại rất chính xác.
Học phân tích hội thoại có giúp nói chuyện giỏi hơn không?
Ngành này không dạy mẹo nói chuyện, nó mô tả cách hội thoại vận hành. Nhưng hiểu những quy luật như khoảng lặng trước lời từ chối hay vai trò của tiếng đệm "ừ, à" giúp mình nghe tinh hơn và phản hồi đúng lúc hơn.