Nhà văn không chép nguyên câu chuyện thật vào truyện vì lời nói ngoài đời, khi viết ra giấy, đầy "ừm", "à", câu bỏ dở, nói chồng lên nhau và những câu chào hỏi không đẩy câu chuyện đi đâu — đọc lên vừa rối vừa chán. Lời thoại trong truyện là lời nói đã được chọn lọc, nén lại và mài sắc, để mỗi câu vừa nghe như thật vừa có việc phải làm: tả nhân vật, đẩy tình tiết, gợi điều chưa nói. Hiểu sự khác biệt này giúp ta bớt khắt khe với cách nói chuyện lộn xộn rất bình thường của chính mình.
Lời nói thật trông thế nào khi chép ra
Thử ghi âm một đoạn hai người bạn nói chuyện ở quán rồi chép ra giấy, giữ nguyên từng tiếng. Kết quả thường giống thế này:
— Ê, hôm qua… hôm qua mày có, à, có qua chỗ chị Hằng không?
— Có, mà… ừ, có. Mà chị không có nhà, kiểu…
— À, thế à.
— Ừ, kiểu đi đâu đó, chắc về quê. Mà thôi, ờ, ăn gì chưa?
Nghe bằng tai thì đoạn này hoàn toàn tự nhiên. Viết ra thì thấy toàn mảnh vụn. Các nhà phân tích hội thoại, theo lối ghi chép mà Gail Jefferson phát triển, còn ghi chi tiết hơn: độ dài khoảng lặng tính bằng phần mười giây, chỗ hai người nói chồng, chỗ kéo dài âm, chỗ hít vào. Bản chép như vậy rất quý cho nghiên cứu, nhưng không ai đọc nó như đọc truyện.
Những thứ làm bản chép "rối" lại chính là thứ giữ cuộc trò chuyện thật trôi chảy: tiếng đệm báo mình đang nghe, câu sửa giữa chừng cho rõ ý, lời chào hỏi giữ quan hệ. Chúng có ích cho người đang nói, nhưng vô ích cho người đọc.
Lời thoại trong truyện làm những việc gì
Người viết chọn giữ lại một câu thoại khi câu đó làm được ít nhất một việc:
- Tả nhân vật: cách nói cho biết người ấy là ai — tuổi tác, nghề nghiệp, tính tình, đang vui hay đang giận.
- Đẩy tình tiết: câu nói làm điều gì đó xảy ra — một lời hứa, một lời từ chối, một bí mật lộ ra.
- Gợi điều không nói: nhân vật nói chuyện thời tiết trong khi cả hai đều biết họ đang tránh một chuyện khác.
- Tạo nhịp: một đoạn thoại nhanh, ngắn xen giữa những đoạn tả dài cho trang sách thở.
Câu "ăn cơm chưa?" ngoài đời hỏi mười lần một ngày. Trong truyện, nó chỉ có mặt khi mang nghĩa — chẳng hạn khi một người mẹ hỏi con câu ấy thay cho lời xin lỗi mà bà không nói ra được.
Ví dụ trong văn học Việt Nam
Nam Cao và tiếng chửi không chép ra
Truyện "Chí Phèo" (1941) của Nam Cao mở đầu bằng câu nổi tiếng: "Hắn vừa đi vừa chửi." Rồi người kể không chép nguyên văn từng tiếng chửi của Chí, mà kể lại hắn chửi ai: chửi trời, chửi đời, chửi cả làng, chửi đứa nào không chửi nhau với hắn. Một tràng chửi say rượu ngoài đời sẽ dài, lặp, tục tĩu; Nam Cao nén nó lại bằng giọng kể, và nhờ đó người đọc nghe ra nỗi cô độc của một người chửi mà không ai thèm đáp.
Vũ Trọng Phụng và câu cửa miệng
Trong Số đỏ (1936) của Vũ Trọng Phụng, cụ cố Hồng có câu cửa miệng "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi". Ngoài đời, không ai nói một câu y hệt nhiều lần như vậy. Trong truyện, chính sự lặp lại có chủ ý ấy biến câu nói thành dấu vân tay của nhân vật và thành tiếng cười châm biếm. Câu thoại được "phóng to" để nhân vật đứng ra khỏi trang giấy.
Giọng địa phương trên trang sách
Nhiều nhà văn Nam Bộ, như Hồ Biểu Chánh đầu thế kỷ 20, đưa lời ăn tiếng nói miền Nam vào thoại nhân vật. Cách làm khéo thường là gợi bằng một số từ vựng, tiểu từ, cách xưng hô quen thuộc của vùng, chứ không cố phiên âm từng thanh điệu. Phiên âm quá kỹ vừa khó đọc vừa dễ biến giọng nói của một vùng thành thứ để nhại — điều người viết tử tế luôn tránh.
Những kỹ thuật nhà văn dùng để thoại "nghe như thật"
Lời thoại hay là một ảo giác: nó tạo cảm giác như lời nói thật dù đã được dựng lại gần như hoàn toàn.
| Ngoài đời | Trên trang sách | Vì sao |
|---|---|---|
| Nhiều "ừm", "à", "kiểu" | Giữ một hai chỗ, đặt đúng lúc nhân vật lúng túng | Một tiếng "ừm" đặt khéo cho thấy nhân vật đang khó nói; mười tiếng chỉ làm rối |
| Chào hỏi, hàn huyên dài | Lướt qua bằng một câu kể | "Hai người chào nhau qua loa rồi ngồi xuống." |
| Nói chồng, ngắt lời liên tục | Thỉnh thoảng một câu bị cắt ngang bằng dấu gạch | Đủ cho người đọc cảm thấy căng thẳng mà không lạc |
| Lạc đề, quay lại, lạc đề lần nữa | Chỉ lạc đề khi lạc đề có nghĩa | Nhân vật cố tình lảng tránh là một tình tiết |
| Ai cũng nói na ná nhau | Mỗi nhân vật một giọng riêng | Người đọc nhận ra ai đang nói kể cả khi không có tên |
| Nói thẳng điều mình nghĩ (có khi) | Nhân vật thường nói vòng, điều quan trọng nằm dưới lời | Phần không nói giữ người đọc tò mò |
Trong sân khấu, nhà soạn kịch người Anh Harold Pinter (1930–2008) nổi tiếng vì làm điều ngược lại: ông ghi rõ trong kịch bản những chỗ "ngừng" và "im lặng", để khoảng trống giữa lời thoại nói nhiều hơn chính lời thoại. Gần như mọi người viết thoại đều đứng đâu đó giữa hai cực: chép đời thật và dựng lại hoàn toàn.
Ở phía khác, nhiều người dạy viết khuyên dùng động từ dẫn thoại thật đơn giản — "nói", "hỏi" — thay vì "rít lên", "thủ thỉ", "gầm gừ" ở mọi câu. Nhà văn Mỹ Elmore Leonard (1925–2013) từng đưa lời khuyên này vào danh sách nguyên tắc viết của ông: để chính câu thoại tự mang giọng điệu.
Ngoài đời, ta cũng "viết thoại" mà không biết
Không chỉ nhà văn. Mỗi lần kể lại một cuộc nói chuyện cho người khác nghe, ta cũng làm đúng những việc của nhà văn: bỏ tiếng đệm, nén đoạn dài, nhấn câu quan trọng, có khi thêm giọng điệu. "Thế là bà ấy bảo: 'Không được là không được!'" — rất có thể bà ấy đã nói dài hơn, nhẹ hơn, và có "ừ thì" ở đầu câu.
Biết điều này có hai lợi ích. Một là kể chuyện hay hơn: chọn lọc là bình thường, đó là cách lời kể sống được. Hai là cẩn thận hơn khi thuật lời người vắng mặt: lời "dựng lại" dễ trở thành lời người kia chưa từng nói.
Đừng bắt mình nói như nhân vật trong truyện
Đọc truyện, xem phim nhiều, có người tự ti vì mình nói chuyện không gọn gàng, không sắc sảo như nhân vật. Nhưng nhân vật có tác giả viết đi viết lại; mình thì nói ngay, không có bản nháp. "Ừm", "à", nói lại cho rõ, câu dở dang — đó không phải là nói kém mà là dấu hiệu của một người đang nghĩ thật trong lúc nói.
Ngược lại, người nói chuyện ngoài đời mà trơn tru như đọc thoại kịch thường khiến người nghe thấy xa cách, như đang nghe diễn văn. Một chút lộn xộn làm cuộc trò chuyện ấm hơn.
Góc nhìn hôm nay: một bài tập nhỏ
Bài tập này hay được dùng ở các lớp viết, và cũng giúp người không viết nghe ra cấu trúc của chuyện trò:
- Xin phép người nhà, ghi âm một phút trò chuyện bình thường trong bữa cơm.
- Chép nguyên văn ra giấy, giữ mọi tiếng "ừ", "à", mọi câu dở. Đếm xem có bao nhiêu câu không đẩy câu chuyện đi đâu.
- Viết lại đoạn ấy thành năm, sáu dòng thoại như trong truyện, sao cho người đọc vẫn nhận ra ai là ai.
- So hai bản. Bản chép thật cho thấy cuộc trò chuyện làm gì cho quan hệ; bản viết lại cho thấy nó nói gì về sự việc.
Muốn đọc thêm, có thể đọc lại "Chí Phèo" và Số đỏ với con mắt của người nghe thoại, để ý chỗ nào tác giả cho nhân vật nói, chỗ nào tác giả kể thay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lời thoại trong truyện khác lời nói ngoài đời?
Lời nói ngoài đời có nhiều tiếng đệm, câu dở, nói chồng và lời chào hỏi chỉ để giữ quan hệ, viết ra sẽ rối và chán. Nhà văn chọn lọc, nén và mài sắc lời thoại để mỗi câu tả nhân vật, đẩy tình tiết hoặc gợi điều chưa nói, nhưng vẫn tạo cảm giác như lời thật.
Câu "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi" là của ai?
Đây là câu cửa miệng của nhân vật cụ cố Hồng trong tiểu thuyết Số đỏ (1936) của Vũ Trọng Phụng. Sự lặp lại có chủ ý của câu nói biến nó thành dấu ấn của nhân vật và tạo hiệu quả châm biếm.
Viết thoại có nên giữ tiếng "ừm", "à" không?
Có thể giữ, nhưng chỉ một vài chỗ, đặt đúng lúc nhân vật lúng túng hoặc khó nói. Giữ quá nhiều làm lời thoại rối và người đọc mệt.
Viết giọng địa phương trong truyện thế nào cho tôn trọng?
Nên gợi giọng vùng miền bằng một số từ vựng, tiểu từ, cách xưng hô quen thuộc thay vì phiên âm từng thanh điệu. Phiên âm quá kỹ vừa khó đọc vừa dễ biến giọng nói của một vùng thành thứ để nhại.
Nói chuyện hay "ừm", "à" có phải là nói kém không?
Không. Tiếng đệm và câu sửa giữa chừng là phần bình thường của lời nói tự nhiên, cho thấy người nói đang nghĩ trong lúc nói. Nhân vật trong truyện nói trơn tru vì có tác giả viết đi viết lại, còn ngoài đời không ai có bản nháp.
