Montaigne bàn về nghệ thuật trò chuyện trong bài tiểu luận "De l'art de conférer" (Về nghệ thuật trò chuyện), chương 8 quyển III bộ Tiểu luận (Essais), in lần đầu năm 1588. Ý chính của ông: trò chuyện là cách rèn trí óc tự nhiên và có ích nhất; nên mừng khi bị cãi lại; và cách người ta nói chuyện — trật tự, sự bình tĩnh, chịu nhận sai — quan trọng hơn việc ai thắng. Hơn bốn trăm năm sau, nhiều điều ông viết vẫn đọc như lời nhắc cho bàn cà phê hôm nay.
Montaigne là ai, và vì sao ông viết về chuyện trò
Michel de Montaigne (1533–1592) là một quý tộc vùng Bordeaux, miền tây nam nước Pháp. Năm 1571, khi chưa tới bốn mươi tuổi, ông lui về lâu đài của gia đình, sống phần lớn thời gian trong một căn phòng sách đặt trên tầng tháp. Ở đó ông viết những bài văn ngắn dài tuỳ hứng, gọi là essais — nghĩa là "thử", "tập". Từ ông mà thể văn "tiểu luận" (essay) có tên.
Hai quyển đầu in năm 1580. Bản in năm 1588 thêm quyển III, trong đó có bài về nghệ thuật trò chuyện. Giữa hai lần in, Montaigne làm thị trưởng Bordeaux (1581–1585), đi qua Đức, Thuỵ Sĩ, Ý — tức là ông viết bài này sau nhiều năm nói chuyện với đủ hạng người.
Một chi tiết đời tư thường được nhắc: người bạn thân nhất của ông, Étienne de La Boétie, mất năm 1563. Montaigne viết về tình bạn ấy rất cảm động trong một bài tiểu luận khác. Không ít người đọc cho rằng cả bộ Tiểu luận là một cách ông tiếp tục cuộc trò chuyện đã mất với bạn — đây là cách hiểu của người đọc sau, không phải lời ông tự nói.
"Cách rèn trí óc tự nhiên nhất"
Bài tiểu luận mở bằng một khẳng định: theo Montaigne, trò chuyện là cách rèn luyện trí óc có ích và tự nhiên nhất, dễ chịu hơn mọi việc khác trong đời. Ông viết rằng nếu buộc phải chọn, có lẽ ông thà mất thị giác còn hơn mất khả năng nghe và nói.
Ông so sánh với việc đọc sách: đọc là một hoạt động uể oải, yếu ớt, không làm ta nóng lên; trò chuyện thì vừa dạy vừa luyện cùng lúc. Một người đối thoại có đầu óc vững vàng, sắc sảo sẽ ép ta phải nghĩ nhanh hơn, xa hơn — giống như người tập võ tiến bộ nhờ đấu với người giỏi hơn chứ không nhờ đấu với cái cột.
Ngược lại, ông cũng nói thẳng rằng ngồi lâu với những đầu óc yếu và lệch thì trí óc ta cũng mòn đi. Nói theo kiểu Việt Nam: "gần mực thì đen, gần đèn thì sáng" — áp vào chuyện trò.
Mừng khi bị cãi lại
Phần nổi tiếng nhất của bài là thái độ của Montaigne với lời phản bác. Ông viết rằng khi có người chống lại ý mình, điều đó khơi dậy sự chú ý của ông chứ không khơi dậy cơn giận. Ông muốn bạn bè nói thẳng, kể cả khi thô ráp; ông không ưa kiểu nói chuyện chỉ toàn khen nhau, chiều nhau.
Ông còn tự nhận rằng mình sẵn lòng đón sự thật ở bất kỳ tay ai mang tới, và vui vẻ "đầu hàng" trước lý lẽ đúng, kể cả khi lý lẽ ấy đến từ đối phương. Ông coi việc nhận sai là một niềm vui hơn là một thất bại.
Nghe thì dễ, làm thì khó. Chính Montaigne cũng thừa nhận ông không phải lúc nào cũng làm được: có lúc ông nổi nóng, có lúc ông bực vì sự ngu ngốc của người khác — rồi tự trách mình vì đã bực, vì cái bực ấy cũng là một thứ khiếm khuyết.
Điều Montaigne không chịu nổi khi trò chuyện
Montaigne không ghét người nghĩ khác. Thứ ông ghét là cách nói chuyện tồi. Đọc bài tiểu luận, có thể gom lại thành bảng sau:
| Montaigne quý | Montaigne ghét | Một câu đời thường tương ứng |
|---|---|---|
| Người cãi lại có lý lẽ | Người chỉ chiều theo cho vừa lòng | "Anh nói thật đi, em thấy chỗ này chưa ổn đúng không?" |
| Trật tự trong cuộc bàn: nói hết ý này rồi sang ý khác | Nhảy lung tung, nói lấy được | "Khoan, mình nói cho xong chuyện giá nhà đã rồi hẵng sang chuyện lãi suất." |
| Chịu nhận sai | Cố chấp, càng cãi càng hăng | "Ừ, chỗ này mình nhầm, cảm ơn nhé." |
| Lý lẽ của chính người nói | Dẫn sách, dẫn người nổi tiếng để đè người khác | "Bỏ qua ai nói, anh thấy thế nào?" |
| Bình tĩnh | Giọng gay gắt, coi thường | "Mình nói nhỏ lại chút, hai đứa đang cùng tìm cho ra mà." |
Có một ý ông nhắc nhiều lần: sự cố chấp và nóng nảy trong quan điểm là dấu hiệu chắc chắn nhất của đầu óc kém cỏi. Với ông, người khôn không phải người luôn đúng, mà là người đổi ý được khi thấy mình sai.
Montaigne cũng chê lối khoe chữ. Ông thấy nhiều người học rộng khi nói chuyện chỉ đem kiến thức ra trưng, như người bày hàng, chứ không dùng kiến thức để nghĩ. Ông đánh giá một người qua cách họ suy luận ngay trước mặt mình, không qua số sách họ đã đọc.
Khi nào nên im, khi nào nên nói
Bài tiểu luận không chỉ khuyến khích tranh luận. Montaigne cũng nói về việc chọn người và chọn lúc. Không phải cuộc nói chuyện nào cũng đáng theo tới cùng: với người chỉ muốn thắng, ông thà dừng. Với những chuyện không đáng, ông không phí sức.
Đó là điều dễ quên khi ta đọc lời khuyên "hãy đón nhận phản biện". Đón nhận phản biện không có nghĩa là phải đáp mọi câu khiêu khích trong nhóm chat. Montaigne quý những cuộc trò chuyện giữa những người cùng muốn tìm cho ra lẽ — và chủ động rút khỏi những cuộc chỉ còn là đấu khẩu.
Ở một bài tiểu luận khác, bàn về việc dạy dỗ trẻ, ông khuyên người học nên học từ việc giao tiếp với người đời và đi đây đi đó, biết lắng nghe trước khi nói, và tò mò về mọi điều quanh mình. Hai bài đọc cùng nhau cho thấy một quan niệm nhất quán: trò chuyện là trường học suốt đời.
Góc nhìn hôm nay: mang Montaigne vào bàn cà phê
Đọc Montaigne, có mấy thói quen dùng được ngay:
- Cảm ơn người cãi mình. Lần tới có người nói "mình nghĩ khác", thử đáp "ừ, nói tiếp đi, mình nghe" thay vì vội phản bác. Montaigne coi đó là món quà, không phải đòn tấn công.
- Nói một ý cho xong. Khi thấy cuộc nói chuyện bắt đầu rối, đề nghị quay lại ý đầu: "Mình đang nói chuyện A mà, chốt A đã."
- Nhận sai thành tiếng. "Ừ, mình nhầm" là ba chữ làm cuộc trò chuyện dễ chịu hẳn — và làm người kia cũng dễ nhận sai hơn ở lần sau.
- Bớt dẫn lời người nổi tiếng. Thay vì "sách này nói", "chuyên gia kia bảo", thử nói ý mình bằng lời mình và để người kia đánh giá lý lẽ đó.
- Biết rút lui. Khi người kia chỉ muốn thắng, một câu nhẹ là đủ: "Chắc mình nghĩ khác nhau chỗ này, để hôm khác nói tiếp."
Không cần đồng ý với mọi điều Montaigne viết. Ông sống trong một xã hội rất khác, có những định kiến của thời mình. Nhưng tinh thần "nói chuyện để cùng nhau nghĩ cho ra, không phải để hơn nhau" thì không cũ.
Đọc thêm
- Bản dịch tiếng Anh trọn bộ của Donald Frame (1958) và của M. A. Screech (1991) đều phổ biến; bài này nằm ở quyển III, chương 8, tên dịch thường là "Of the Art of Discussion" hoặc "On the art of conversation".
- Người đọc được tiếng Pháp có thể tìm văn bản gốc theo bản in Bordeaux, có chú giải chính tả cổ.
- Lâu đài Montaigne ở vùng Dordogne, gần Bordeaux, vẫn còn ngọn tháp có phòng sách của ông; trên các xà gỗ trần nhà còn những câu châm ngôn ông cho khắc.
Câu hỏi thường gặp
Montaigne là ai?
Michel de Montaigne (1533–1592) là nhà văn, quý tộc Pháp vùng Bordeaux, tác giả bộ Tiểu luận (Essais). Ông được coi là người đặt tên và định hình thể tiểu luận, với lối viết tự quan sát chính mình một cách thẳng thắn.
Bài tiểu luận về nghệ thuật trò chuyện của Montaigne nằm ở đâu?
Bài "De l'art de conférer" là chương 8 quyển III bộ Tiểu luận, xuất hiện lần đầu trong bản in năm 1588. Bản dịch tiếng Anh thường đặt tên "Of the Art of Discussion" hoặc "On the art of conversation".
Montaigne nói gì về việc bị người khác phản bác?
Montaigne viết rằng khi bị phản bác, ông thấy được khơi dậy sự chú ý chứ không nổi giận, và ông sẵn sàng chấp nhận sự thật dù nó đến từ ai. Ông coi cố chấp và nóng nảy trong quan điểm là dấu hiệu của đầu óc kém cỏi.
Vì sao Montaigne cho rằng trò chuyện quý hơn đọc sách?
Theo Montaigne, đọc sách là hoạt động một chiều, uể oải, còn trò chuyện vừa dạy vừa luyện trí óc cùng lúc vì người đối thoại buộc ta phản ứng, suy nghĩ ngay. Ông không chê sách, nhưng xếp trò chuyện cao hơn như một cách rèn luyện.
Thể tiểu luận (essay) bắt nguồn từ đâu?
Tên gọi bắt nguồn từ chữ essais mà Montaigne đặt cho các bài viết của mình, nghĩa là "thử", "tập". Bộ sách in lần đầu năm 1580 và từ đó tên gọi này được dùng cho cả một thể văn.
