Theo giả thuyết của nhà nhân học Robin Dunbar, con người thích buôn chuyện vì lời nói đã thay cho việc chải lông nhau ở loài khỉ: một cách giữ tình thân, nhưng làm được với nhiều người cùng lúc. Ông trình bày ý này trọn vẹn trong cuốn Grooming, Gossip and the Evolution of Language (1996). Đây là một giả thuyết có sức thuyết phục và được nhắc nhiều, nhưng vẫn là giả thuyết — các nhà nghiên cứu khác đưa ra những lời giải thích cạnh tranh.
Chải lông ở loài linh trưởng: không chỉ để sạch
Ai từng xem khỉ trong vườn thú đều thấy cảnh một con ngồi tỉ mẩn vạch lông con kia. Việc này giúp bắt ve rận, nhưng các nhà linh trưởng học từ lâu đã thấy nó còn làm một việc lớn hơn: giữ quan hệ. Con nào hay chải lông cho nhau thì hay đứng về phía nhau khi có xung đột trong bầy. Chải lông như một thứ "tiền" của tình thân.
Vấn đề là chải lông tốn thời gian và chỉ làm được với một con mỗi lần. Dunbar ghi nhận rằng ở một số loài sống thành bầy lớn, thời gian dành cho chải lông có thể lên tới khoảng một phần năm ngày thức. Bầy càng lớn, càng phải chải lông nhiều để giữ đủ các mối quan hệ — tới một mức thì không còn đủ thời gian kiếm ăn.
Giả thuyết "chải lông bằng lời"
Nhóm người tổ tiên ngày càng đông. Theo tính toán của Dunbar, nếu con người giữ quan hệ chỉ bằng chải lông như khỉ, ta sẽ phải dành một phần rất lớn trong ngày cho việc đó — điều không thể. Ông đề xuất rằng ngôn ngữ ra đời một phần để giải bài toán này. Lời nói có ba lợi thế so với bàn tay:
- Nói được với nhiều người cùng lúc. Một người kể chuyện có thể "chải lông" cho cả ba bốn người nghe.
- Vừa nói vừa làm được việc khác: vừa đi vừa nói, vừa nấu vừa nói.
- Biết được chuyện của người vắng mặt. Khỉ chỉ biết những gì nó tận mắt thấy. Người thì qua lời kể biết được ai tốt bụng, ai hay lật lọng, ai vừa gặp chuyện — dù chưa từng gặp người đó.
Lợi thế thứ ba chính là buôn chuyện. Trong cách nhìn này, buôn chuyện không phải thói xấu lạc loài mà gần như là lý do tồn tại của ngôn ngữ: để sống trong một nhóm đông, ta cần biết ai là ai, ai thân ai, ai đáng tin.
Từ cùng lập luận ấy, Dunbar còn đưa ra con số nổi tiếng về số mối quan hệ một người giữ được, nhưng đó là câu chuyện riêng. Ở đây chỉ cần nhớ cái lõi: lời nói là công cụ giữ tình thân, và chuyện về người khác là phần nội dung tự nhiên nhất của nó.
Người ta thật sự nói chuyện gì: các nghiên cứu nghe lén có phép
Giả thuyết nghe hay, nhưng có khớp với đời thật không? Dunbar cùng hai cộng sự (Anna Marriott và Neill Duncan) năm 1997 công bố một nghiên cứu trên tạp chí Human Nature, ghi lại nội dung các cuộc trò chuyện tự nhiên ở nơi công cộng. Kết quả: phần lớn thời gian trò chuyện — khoảng hai phần ba — xoay quanh chuyện xã hội: quan hệ, kinh nghiệm cá nhân, chuyện người này người kia. Chuyện chính trị, công việc, văn hoá, học thuật chỉ chiếm phần nhỏ hơn. Và trong phần chuyện về người khác, lời chỉ trích, nói xấu chỉ là một tỉ lệ nhỏ.
Một nghiên cứu mới hơn của Megan Robbins và Alexander Karan (công bố năm 2019 trên tạp chí Social Psychological and Personality Science) dùng máy ghi âm đeo người, tự động thu những đoạn âm thanh ngắn trong ngày của vài trăm người. Họ thấy gần như ai cũng nói về người vắng mặt, và phần lớn những đoạn ấy là trung tính — kể lại, cập nhật tình hình — chứ không phải khen hay chê.
Hai kết quả này cùng chỉnh lại một hiểu lầm phổ biến: "buôn chuyện" trong đời thật chủ yếu là kể cho nhau nghe chuyện người quen, không phải ngồi soi mói. Phần độc địa có, nhưng ít hơn ta tưởng.
Buôn chuyện để làm gì: những chức năng đã được nghiên cứu
| Chức năng | Nghĩa là | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Giữ tình thân | Kể chuyện cho nhau nghe là cách nói "mình vẫn là người trong cuộc" | Hai chị em gọi điện kể chuyện họ hàng mỗi tối |
| Học luật ngầm của nhóm | Nghe chuyện người khác để biết điều gì được khen, điều gì bị chê | Người mới vào cơ quan nghe kể vụ "anh A từng đi muộn cả tuần" |
| Cảnh báo | Truyền tin về người không đáng tin | "Ông chủ nhà trọ đó hay giữ tiền cọc, cẩn thận nhé." |
| Kiểm tra cảm nhận | Hỏi xem người khác có thấy giống mình không | "Chị có thấy dạo này bác ấy buồn không?" |
| Giải toả | Kể ra cho nhẹ lòng | Kể với bạn thân chuyện bực mình ở chỗ làm |
Nhà tâm lý học Roy Baumeister và cộng sự (2004) lập luận rằng buôn chuyện là một kiểu học văn hoá: qua chuyện về người khác, ta học luật ngầm của xã hội mà không phải tự trả giá. Matthew Feinberg và cộng sự (2012) thì thấy người ta sẵn lòng truyền tin cảnh báo về kẻ gian lận cho người sắp bị thiệt, và việc truyền tin ấy làm chính họ bớt bức xúc. Họ gọi đó là buôn chuyện vì người khác.
Người Việt có câu "tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại". Câu ấy đúng với chuyện nhà mình, nhưng các nghiên cứu cho thấy một phần buôn chuyện chính là cách cộng đồng tự bảo vệ: nếu không ai kể cho ai nghe chuyện ông chủ trọ giữ tiền cọc, người thuê tiếp theo sẽ lại mất tiền.
Những lời chất vấn giả thuyết Dunbar
Giả thuyết "chải lông bằng lời" không phải chân lý đã đóng lại. Một số điểm hay bị chất vấn:
- Nguồn gốc ngôn ngữ không để lại hoá thạch. Không ai quay lại được thời tổ tiên để kiểm chứng ngôn ngữ ra đời vì lý do gì. Mọi giả thuyết ở đây đều dựa trên suy luận từ bằng chứng gián tiếp.
- Có giải thích cạnh tranh. Có người cho rằng ngôn ngữ phát triển trước hết để phối hợp săn bắt, làm công cụ, dạy con; có người nhấn vào vai trò của việc chọn bạn đời. Những cách giải thích này không nhất thiết loại trừ nhau.
- Lời nói không thay hẳn được tiếp xúc. Chính Dunbar cũng nhấn mạnh rằng với người thân nhất, ta vẫn cần gặp mặt, cầm tay, ôm, cười cùng nhau. Lời nói mở rộng vòng quan hệ, không thay cho lõi của nó.
Vì vậy, khi đọc câu "con người nói chuyện vì buôn chuyện", nên hiểu là "một giả thuyết có ảnh hưởng cho rằng…", không phải điều khoa học đã chứng minh.
Buôn chuyện cho tử tế: vài thói quen mang về
Nếu buôn chuyện là chuyện tự nhiên của loài người, thì câu hỏi không phải là có nên buôn hay không, mà là buôn thế nào cho khỏi hại ai.
- Kể tin, bớt kể phán xét. "Anh Minh mới chuyển sang phòng kế toán" là tin. "Anh Minh bị đá sang phòng kế toán" là phán xét đội lốt tin.
- Nói rõ nguồn. "Mình nghe chị Lan kể, chưa hỏi lại" khác hẳn kể như thể chính mình chứng kiến.
- Dừng ở chuyện riêng tư. Bệnh tật, tiền bạc, chuyện vợ chồng của người khác — nếu họ không tự kể với nhiều người, mình đừng kể tiếp.
- Kể cả chuyện tốt. "Hôm qua bác bảo vệ nhặt được ví trả lại cho chị tầng năm đấy" cũng là buôn chuyện, và là loại làm cả khu ấm lên.
- Biết lúc chuyển hướng. Khi câu chuyện bắt đầu thành chê bai, một câu nhẹ là đủ: "Thôi, chuyện nhà người ta. Dạo này nhà mình thế nào?"
Đọc thêm
- Robin Dunbar, Grooming, Gossip and the Evolution of Language (1996): sách viết cho người đọc phổ thông, dễ theo dõi.
- Dunbar, Marriott và Duncan (1997), "Human conversational behavior", tạp chí Human Nature: nghiên cứu về nội dung các cuộc trò chuyện thật.
- Nếu muốn so sánh với đời sống làng xã Việt Nam, có thể đọc các công trình dân tộc học, xã hội học về làng Việt, chú ý phần về dư luận làng và vai trò của lời đồn trong việc giữ nề nếp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con người thích buôn chuyện?
Một giả thuyết có ảnh hưởng của Robin Dunbar cho rằng lời nói thay cho việc chải lông ở loài khỉ, giúp giữ tình thân với nhiều người cùng lúc. Buôn chuyện giúp ta biết ai đáng tin, học luật ngầm của nhóm và cảm thấy mình là người trong cuộc. Đây là giả thuyết, chưa phải kết luận đã được chứng minh.
Robin Dunbar là ai?
Robin Dunbar là nhà nhân học và tâm lý học tiến hoá người Anh, nổi tiếng với nghiên cứu về kích thước nhóm xã hội và nguồn gốc ngôn ngữ. Cuốn Grooming, Gossip and the Evolution of Language (1996) trình bày giả thuyết "chải lông bằng lời" của ông.
Người ta dành bao nhiêu thời gian trò chuyện để nói về người khác?
Nghiên cứu của Dunbar và cộng sự năm 1997 thấy khoảng hai phần ba thời gian trò chuyện tự nhiên xoay quanh chuyện xã hội và quan hệ. Trong đó lời chê bai chỉ chiếm phần nhỏ; phần lớn là kể lại, cập nhật tình hình.
Buôn chuyện có phải lúc nào cũng xấu?
Không. Nghiên cứu cho thấy phần lớn chuyện về người vắng mặt là trung tính, và một phần còn có ích như cảnh báo người khác về kẻ gian. Buôn chuyện thành xấu khi bịa thêm, phán xét, hoặc đem chuyện riêng tư của người khác đi kể.
Giả thuyết chải lông bằng lời có đúng không?
Chưa có cách kiểm chứng trực tiếp vì nguồn gốc ngôn ngữ không để lại dấu vết vật chất. Giả thuyết phù hợp với nhiều quan sát về nội dung các cuộc trò chuyện, nhưng có những giải thích cạnh tranh, và các giải thích này có thể cùng đúng một phần.
