Tiếng Việt có vài chục cách gọi chuyện trò, xếp được thành một cái thang: trang trọng thì "đàm đạo", "hàn huyên"; thân mật thì "tán gẫu", "buôn chuyện", "tỉ tê"; suồng sã thì "buôn dưa lê", "tám", "chém gió"; còn "ba hoa", "nói phét", "ngồi lê đôi mách" mang sẵn ý chê. Chọn chữ nào không chỉ là chuyện văn vẻ: chữ đó cho người nghe biết mình đang coi cuộc nói chuyện là gì và coi người kia là ai.
Cái thang chữ: từ trang trọng tới suồng sã
Thử đặt các chữ quen thuộc lên cùng một bảng. Cột "sắc thái" là cảm nhận của đa số người nói hiện nay; từng vùng, từng lứa tuổi có thể nghe hơi khác.
| Chữ | Sắc thái | Thường dùng khi | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| đàm đạo | trang trọng, hơi cổ | bàn chuyện sách vở, đạo lý | "Hai cụ ngồi đàm đạo chuyện thơ Đường cả buổi." |
| hàn huyên | trang trọng, ấm | gặp lại sau lâu ngày xa cách | "Lâu lắm mới về, ở lại hàn huyên với nhau mấy hôm." |
| trò chuyện, chuyện trò | trung tính | gần như mọi lúc | "Ngồi trò chuyện với bác hàng xóm một lúc." |
| nói chuyện | trung tính, có khi nghiêm | từ chuyện vặt tới chuyện hệ trọng | "Tối nay hai đứa mình nói chuyện chút nhé." |
| tâm sự | thân, riêng tư | kể chuyện lòng | "Nó tâm sự chuyện nhà cả tối." |
| tán gẫu | thân mật, nhẹ | nói vu vơ cho vui | "Giờ nghỉ trưa ngồi tán gẫu." |
| buôn chuyện | thân mật, có khi hơi chê | kể chuyện người này người kia | "Mấy chị em lại buôn chuyện rồi." |
| buôn dưa lê | suồng sã, đùa | nói chuyện lâu, nhất là qua điện thoại | "Buôn dưa lê gì mà hai tiếng chưa xong?" |
| tám | suồng sã, trẻ | rủ nhau nói chuyện vui | "Tối ra quán tám tí không?" |
| chém gió | suồng sã, nửa đùa nửa chê | nói to, nói quá, nói cho sướng miệng | "Ông ấy chém gió thôi, đừng tin hết." |
Điều đáng để ý là cùng một buổi ngồi quán, người trong cuộc có thể gọi là "tám", còn người ngoài gọi là "buôn chuyện" với chút khó chịu. Chữ không đổi sự việc, chữ đổi cách đánh giá sự việc.
Nhóm chữ Hán Việt: hàn huyên, đàm đạo, chuyện phiếm
Hàn huyên: hỏi nhau chuyện lạnh ấm
"Hàn huyên" là chữ Hán Việt, "hàn" là lạnh, "huyên" là ấm. Nghĩa gốc là những câu thăm hỏi khi gặp nhau: trời lạnh hay ấm, đường đi vất vả không, nhà cửa thế nào. Về sau chữ này chỉ cả buổi chuyện trò thân tình giữa những người lâu ngày gặp lại. Cái hay của nó là gợi đúng bản chất của những câu mở đầu: người ta hỏi chuyện thời tiết không phải vì cần biết thời tiết, mà để báo cho nhau "mình vẫn quan tâm".
Đàm đạo, nhàn đàm, đàm tiếu
"Đàm" là nói, bàn. "Đàm đạo" vốn là bàn về đạo lý, nay dùng cho những cuộc nói chuyện có chiều sâu, thường giữa người lớn tuổi hay người có chữ. "Nhàn đàm" là chuyện lúc rảnh rỗi, hay gặp làm tên mục báo hay tên sách tản văn. Cùng gốc "đàm" nhưng "đàm tiếu" lại là bàn tán rồi cười cợt sau lưng người khác — nghĩa xấu hẳn.
Chuyện phiếm và "trà dư tửu hậu"
"Phiếm" có nghĩa là chung chung, không nhằm vào đâu. "Chuyện phiếm" vì vậy là chuyện không có mục đích công việc: thời tiết, món ăn, bóng đá đêm qua. Ngày nay chữ này hay được dùng để dịch "small talk" trong tiếng Anh. Thành ngữ "chuyện trà dư tửu hậu" (chuyện sau tuần trà, sau chén rượu) cũng chỉ loại chuyện ấy, kèm chút ý "nói cho vui, đừng coi là thật".
Nhóm thuần Việt: tán gẫu, buôn chuyện, tỉ tê, thủ thỉ
Đây là nhóm chữ người Việt dùng nhiều nhất hằng ngày, và mỗi chữ tả một "dáng" nói chuyện khác nhau.
- Tán gẫu: nói vu vơ, không đầu không cuối, vui là chính. Người nói hiếm khi biết trước câu chuyện sẽ trôi về đâu.
- Tán dóc: gần nghĩa tán gẫu, hay nghe ở các tỉnh phía Nam, có khi thêm ý nói cho vui chứ chưa chắc đúng.
- Buôn chuyện: chữ "buôn" gợi hình ảnh trao qua đổi lại như buôn bán — chuyện được đem từ chỗ này sang chỗ khác. Vì thế chữ này hay gắn với chuyện về người vắng mặt.
- Tỉ tê: nói nhỏ, kéo dài, giọng ngọt, thường để kể lể hoặc thuyết phục.
- Thủ thỉ: nói nhỏ nhẹ, gần gũi, như mẹ nói với con hay hai người thân nói với nhau lúc khuya.
- Rỉ tai: nói nhỏ vào tai một người, ngầm bảo "chuyện này đừng để ai nghe".
- Bàn tán, xì xào: nhiều người cùng nói về một chuyện, thường là chuyện vừa xảy ra trong xóm, trong cơ quan.
Có thể thấy tiếng Việt không chỉ đặt tên cho nội dung câu chuyện mà còn đặt tên cho âm lượng (thủ thỉ, rỉ tai, xì xào), độ dài (tỉ tê), số người tham gia (bàn tán) và mục đích (hàn huyên, tâm sự).
Tiếng lóng: buôn dưa lê, tám, chém gió — nguồn gốc còn là chuyện đoán
Ba chữ này rất phổ biến nhưng chưa có tư liệu chắc chắn về nguồn gốc. Những gì hay được kể dưới đây là cách giải thích dân gian, nên nghe như nghe chuyện chứ đừng coi là từ nguyên đã được xác minh.
Buôn dưa lê
Cách giải thích hay gặp nhất là hình ảnh những người bán dưa lê ở chợ: hàng nhỏ, ngồi cả ngày, vừa bán vừa trò chuyện với hàng bên cạnh. Có người lại cho rằng đây chỉ là cách nói vui kéo dài chữ "buôn chuyện" cho có vần, có hình. Chữ này nghe nhiều ở miền Bắc, hay dùng cho những cuộc điện thoại dài.
Tám
"Tám" theo nghĩa nói chuyện phổ biến trong lời nói của giới trẻ khắp cả nước, cả trên mạng. Có người cho là từ "tán" đọc lệch đi, có người gắn với chữ số tám vì "chuyện gì cũng nói được". Chưa cách giải thích nào được giới nghiên cứu xác nhận. Chỉ biết đây là chữ thân mật, dùng giữa bạn bè, đem vào chỗ trang trọng sẽ lạc giọng.
Chém gió
"Chém gió" là tiếng lóng khá mới, lan rộng cùng thời diễn đàn mạng và mạng xã hội. Hình ảnh rất rõ: vung dao vào gió thì chẳng trúng gì cả — nói nhiều, nói to, nhưng không có gì để kiểm chứng. Tuỳ giọng, chữ này có thể là đùa thân ("ngồi chém gió với hội bạn") hoặc chê thẳng ("toàn chém gió").
Chữ mang sẵn lời chê: ranh giới giữa tán gẫu và nói xấu
Một nhóm chữ khác không chỉ tả mà còn phán xét:
- Ba hoa, ba hoa chích choè: nói nhiều, khoe khoang, phô trương.
- Nói phét, bốc phét, tán phét: nói khoác, nói sai sự thật cho oai.
- Nói xạo: nghe nhiều ở phía Nam, nghĩa là nói không thật.
- Ngồi lê đôi mách: đi từ nhà này sang nhà khác mang chuyện người này kể cho người kia.
- Đơm đặt, đặt điều: bịa chuyện về người khác.
Ranh giới giữa "tán gẫu" và "ngồi lê đôi mách" không nằm ở chủ đề mà ở ba chỗ: chuyện có thật không, có làm người vắng mặt mất mặt không, và có được mang đi tiếp không. Ngồi kể với bạn rằng anh đồng nghiệp vừa có con đầu lòng là tán gẫu. Kể tiếp chuyện vợ chồng anh ấy cãi nhau mà mình nghe lỏm được là đã bước sang phía bên kia.
Một cách tự kiểm đơn giản: nếu người được nhắc tới đột ngột bước vào, mình có thể nói tiếp câu đang nói mà không ngượng không? Nếu được, đó vẫn là chuyện trò bình thường.
Dùng chữ cho đúng người, đúng lúc
Gọi một cuộc nói chuyện bằng chữ gì là ngầm đánh giá nó. Gọi sai, người kia có thể phật ý dù mình không có ý gì.
| Tình huống | Nói thế này | Thay vì thế này |
|---|---|---|
| Mời bác hàng xóm lớn tuổi sang chơi | "Tối bác sang nhà cháu uống nước, nói chuyện cho vui ạ." | "Tối bác sang tám với cháu nhé." |
| Đồng nghiệp gọi điện lâu, cần cắt ngang | "Chị ơi, em xin phép nói chuyện tiếp sau nhé, giờ em phải đi." | "Thôi buôn dưa lê đủ rồi chị." |
| Nhận xét người vừa kể chuyện lạ | "Chuyện này nghe lạ quá, anh nghe ở đâu thế?" | "Anh chém gió à?" |
| Rủ bạn thân ra quán | "Tối ra quán tám tí đi." | (ở đây "tám" là đúng chỗ, không cần đổi) |
| Nhắc khéo cả nhóm đang bàn chuyện người vắng mặt | "Thôi, chuyện nhà người ta để người ta lo, mình nói chuyện khác đi." | "Mọi người ngồi lê đôi mách quá." |
Quy tắc chung: chữ suồng sã chỉ dùng để tả cuộc nói chuyện của chính mình hoặc của nhóm mình đang ngồi cùng. Đem chữ suồng sã gán cho cuộc nói chuyện của người khác, nhất là người lớn tuổi, rất dễ nghe như chê.
Vì sao tiếng Việt cần nhiều chữ đến thế
Một ngôn ngữ đặt nhiều tên cho một việc thường vì việc đó quan trọng trong đời sống của người nói. Người Việt sống lâu đời trong làng, trong xóm, trong khu tập thể, chung cư — nơi người ta gặp nhau hằng ngày và phải giữ quan hệ lâu dài. Chuyện trò là cách giữ quan hệ ấy, nên cần đủ chữ để phân biệt chuyện thăm hỏi, chuyện tâm tình, chuyện bàn bạc, chuyện vui vu vơ và chuyện thóc mách.
Nhà nhân học Bronisław Malinowski năm 1923 gọi loại lời nói chủ yếu để giữ quan hệ, không để truyền tin, là "phatic communion" — tạm hiểu là sự giao cảm qua lời nói. Các chữ "hàn huyên", "tán gẫu", "chuyện phiếm" của tiếng Việt tả đúng loại lời nói ấy, và cho thấy người Việt đã tự có tên cho nó từ lâu.
Muốn tìm hiểu thêm
- Tra từng chữ trong Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Viện Ngôn ngữ học, nhiều lần tái bản): đọc kỹ phần ghi chú "khẩu ngữ", "thông tục" để biết chữ nào hợp chỗ nào.
- Với chữ Hán Việt như "hàn huyên", "đàm đạo", "phiếm", có thể tra một cuốn từ điển Hán Việt để thấy nghĩa từng thành tố.
- Thử tự để ý một tuần: nhóm bạn, gia đình, cơ quan mình hay dùng chữ nào để gọi chuyện trò. Chữ mỗi nhóm hay dùng nói khá nhiều về không khí của nhóm đó.
- Tiếng lóng thay đổi nhanh. Chữ đang thịnh hôm nay vài năm sau có thể thành cũ, nên khi nói với người khác lứa tuổi, chữ trung tính như "nói chuyện", "trò chuyện" luôn an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Buôn dưa lê nghĩa là gì?
"Buôn dưa lê" là cách nói suồng sã chỉ việc nói chuyện lâu, nói đủ thứ chuyện, nhất là qua điện thoại. Nguồn gốc chữ này chưa có tư liệu chắc chắn; cách giải thích hay gặp gắn với hình ảnh người bán dưa lê ngồi chợ vừa bán vừa trò chuyện, nhưng đó là giải thích dân gian.
Tám chuyện là gì, vì sao gọi là "tám"?
"Tám" hay "tám chuyện" là tiếng lóng chỉ việc nói chuyện vui với bạn bè. Có người cho là từ chữ "tán" đọc lệch, có người gắn với số tám, nhưng chưa có cách giải thích nào được xác nhận. Đây là chữ thân mật, không hợp chỗ trang trọng.
Chém gió khác tán gẫu thế nào?
Tán gẫu là nói chuyện vu vơ cho vui, không mang ý chê. Chém gió nhấn vào chuyện nói quá, nói to mà khó kiểm chứng, nên tuỳ giọng có thể là đùa hoặc chê. Gọi người khác là "chém gió" trước mặt họ dễ làm họ phật ý.
Hàn huyên là gì?
"Hàn huyên" là chữ Hán Việt, nghĩa đen là lạnh và ấm, chỉ những câu thăm hỏi khi gặp nhau. Ngày nay chữ này dùng cho buổi chuyện trò thân tình giữa những người lâu ngày gặp lại, mang sắc thái trang trọng và ấm áp.
Ngồi lê đôi mách khác buôn chuyện thế nào?
Buôn chuyện có thể chỉ là kể chuyện vui về người quen, không hẳn xấu. Ngồi lê đôi mách là mang chuyện riêng của người này đi kể cho người khác, thường kèm thêm thắt, nên luôn mang nghĩa chê. Phép thử đơn giản: nếu người được nhắc bước vào, mình có nói tiếp được câu đang nói không.
