Chuyện phiếm, tiếng Anh gọi là small talk, là những câu nói ngắn về chuyện nhẹ như thời tiết, kẹt xe, món ăn, mà mục đích chính không phải trao thông tin mà là giữ cho hai người thấy dễ chịu với nhau. Nó không vô ích. Nhà nhân học Bronisław Malinowski đã chỉ ra điều này từ năm 1923, và nhiều nghiên cứu tâm lý gần đây cho thấy vài câu phiếm với người lạ, người quen sơ thường làm ta vui hơn mình tưởng.
Bài này giải thích chuyện phiếm là gì, nó làm được việc gì trong một cuộc trò chuyện, các nghiên cứu nói gì, và lúc nào nó thật sự trở nên nhạt.
Chuyện phiếm là gì: những câu nói không cốt để báo tin
Thử nghe một đoạn quen thuộc ở thang máy chung cư lúc bảy giờ sáng:
— Hôm nay trời mát chị nhỉ.
— Ừ, mát hẳn. Hôm qua nóng quá trời.
— Chắc sắp vào mùa mưa rồi.
Không ai trong hai người vừa biết thêm điều gì mới. Cả hai đều cảm thấy trời mát. Vậy mà đoạn hội thoại ấy vẫn làm một việc: nó xác nhận rằng hai người nhìn thấy nhau, không coi nhau là người vô hình, và sẵn lòng chia sẻ một khoảnh khắc.
Tiếng Việt có rất nhiều chữ cho kiểu nói này: tán gẫu, chuyện phiếm, nói chuyện trên trời dưới biển, chuyện trà dư tửu hậu. Điểm chung là nội dung nhẹ, ai cũng góp được, không cần kiến thức riêng, và có thể dừng bất cứ lúc nào mà không ai mất lòng.
Chuyện phiếm khác chuyện vô duyên ở đâu
Chuyện phiếm tốt có ba nét: chủ đề chung (cả hai cùng thấy, cùng trải), nhẹ (không đụng vào chỗ đau của ai) và mở (người kia muốn nói thêm cũng được, chỉ gật đầu cũng được). Câu "Kẹt xe ghê anh nhỉ" đạt cả ba. Câu "Sao dạo này anh béo thế" thì không: chủ đề không chung, không nhẹ, và người nghe bị dồn vào thế phải giải thích.
Malinowski năm 1923 và "giao cảm đưa đẩy"
Năm 1923, Bronisław Malinowski viết một bài phụ lục cho cuốn The Meaning of Meaning của C. K. Ogden và I. A. Richards. Trong đó ông đặt ra cụm từ phatic communion để gọi kiểu lời nói mà "các mối ràng buộc cộng đồng được tạo ra chỉ bằng việc trao đổi lời". Tiếng Việt có thể tạm dịch là giao cảm đưa đẩy, hay lời nói giữ tình.
Ý chính của Malinowski: với con người, im lặng khi ở cạnh nhau thường gây khó chịu, có khi còn đáng ngại. Một vài câu hỏi thăm, một lời nhận xét về trời đất, phá đi khoảng im ấy và báo hiệu "mình không có ý gì xấu". Nội dung không quan trọng bằng việc có nói.
Năm 1960, nhà ngôn ngữ học Roman Jakobson mượn chữ của Malinowski khi liệt kê sáu chức năng của ngôn ngữ, trong đó có chức năng phatic: những câu chỉ để kiểm tra và giữ đường dây liên lạc. "A lô, nghe rõ không?" trên điện thoại là ví dụ rõ nhất. Chuyện phiếm cũng làm việc tương tự, chỉ là đường dây ở đây là quan hệ giữa hai người.
Chuyện phiếm làm được những việc gì
Gọi là "phiếm" nhưng trong một cuộc trò chuyện nó gánh khá nhiều việc. Bảng dưới đây tóm các việc chính, kèm câu mẫu đời thường.
| Việc chuyện phiếm làm | Ví dụ câu nói | Điều thật sự được nói |
|---|---|---|
| Ghi nhận sự có mặt của nhau | "Sáng nay cô đi chợ sớm thế ạ." | Cháu thấy cô, cháu quý cô. |
| Làm ấm trước chuyện chính | "Dạo này bên chỗ anh có bận không?" (trước khi nhờ việc) | Em không chỉ tìm anh khi cần. |
| Dò xem người kia có muốn nói | "Xe hôm nay đông nhỉ." | Nếu bạn muốn trò chuyện thì mình sẵn sàng. |
| Tìm điểm chung | "Bạn cũng hay ăn ở quán này à?" | Có chuyện gì hai đứa cùng biết không? |
| Hạ nhiệt khi không khí căng | "Thôi, uống miếng nước đã, trưa nay nóng thật." | Mình vẫn là người với người. |
| Khép lại nhẹ nhàng | "Mưa thế này về đi đường cẩn thận nhé." | Cuộc gặp kết thúc trong thiện ý. |
Nhìn vào cột cuối sẽ thấy: chuyện phiếm là một cách nói gián tiếp những điều mà nói thẳng ra thì ngượng. Không ai đứng trong thang máy mà nói "Mình muốn chị biết mình là hàng xóm tử tế". Người ta nói "Trời mát chị nhỉ", và người kia hiểu.
Cánh cửa dẫn tới chuyện thật
Hầu hết tình bạn, mối làm ăn, quan hệ đồng nghiệp tốt đều bắt đầu bằng mấy câu phiếm. Ít ai gặp lần đầu đã kể ngay chuyện gia đình hay nỗi lo công việc. Chuyện phiếm là bậc thềm: bước lên được thì mới vào nhà. Bỏ bậc thềm, nhảy thẳng vào chuyện riêng, thường làm người kia lùi lại.
Các nghiên cứu nói gì về chuyện phiếm
Nói chuyện với người lạ trên tàu: Epley và Schroeder, 2014
Năm 2014, Nicholas Epley và Juliana Schroeder công bố một loạt thí nghiệm với người đi tàu, đi xe buýt ở Chicago. Một nhóm được dặn bắt chuyện với người ngồi cạnh, một nhóm được dặn ngồi yên, nhóm còn lại đi như mọi ngày. Trước khi làm, đa số người tham gia đoán rằng bắt chuyện sẽ ngượng và chẳng vui gì. Kết quả ngược lại: nhóm bắt chuyện cho biết chuyến đi dễ chịu hơn, và người được bắt chuyện nhìn chung cũng sẵn lòng đáp lại hơn người ta tưởng.
Vài câu với người bán cà phê: Sandstrom và Dunn, 2014
Cũng năm 2014, Gillian Sandstrom và Elizabeth Dunn cho người tham gia đi mua cà phê. Một nhóm được dặn mua thật nhanh, gọn. Nhóm kia được dặn cư xử như với người quen: mỉm cười, hỏi một câu, nói vài lời. Nhóm thứ hai rời quầy với tâm trạng tốt hơn và cảm giác "thuộc về" cao hơn. Trong một nghiên cứu khác, hai tác giả thấy vào những ngày người ta trò chuyện với nhiều người quen sơ hơn, họ cũng thấy vui hơn.
Điều này khớp với ý tưởng cũ của nhà xã hội học Mark Granovetter (bài "The Strength of Weak Ties", 1973): những mối quan hệ lỏng như người quen ở chỗ tập, bác bảo vệ, cô bán hàng đầu ngõ, có giá trị riêng mà quan hệ thân không thay được. Mà quan hệ lỏng thì sống bằng chuyện phiếm.
Chuyện phiếm có làm người ta kém vui đi không
Năm 2010, nhóm của Matthias Mehl cho người tham gia đeo một máy ghi âm nhỏ tự bật từng quãng ngắn trong ngày. Họ thấy người vui vẻ hơn có nhiều cuộc trò chuyện sâu hơn và ít chuyện phiếm hơn. Kết quả này từng được báo chí đưa thành "chuyện phiếm làm bạn bất hạnh". Nhưng một nghiên cứu lặp lại lớn hơn, công bố năm 2018, cho thấy phần "chuyện sâu đi cùng hài lòng" vẫn đứng vững, còn lượng chuyện phiếm thì gần như không liên quan tới mức hạnh phúc.
Cách đọc hợp lý: chuyện phiếm không gây hại, chuyện sâu thì có ích. Và vì chuyện sâu hiếm khi xuất hiện mà không có vài câu phiếm dẫn đường, hai thứ này là bạn đồng hành chứ không phải đối thủ.
Khi nào chuyện phiếm thật sự nhạt
Chuyện phiếm bị chê vô ích phần lớn vì người ta gặp những phiên bản tệ của nó. Mấy kiểu thường gặp:
- Đáp cụt, đóng cửa. "Trời mát nhỉ." — "Ừ." Hết. Người mở lời không biết đi tiếp đường nào.
- Hỏi như khảo bài. Làm ở đâu, lương bao nhiêu, nhà mấy tầng, con học trường nào: một chuỗi câu hỏi liền nhau không có câu nào của mình đáp lại.
- Chỉ toàn than. Bắt đầu bằng kẹt xe, chuyển sang giá điện, kết bằng sếp khó. Than một câu thì gần nhau, than mười câu thì người nghe mệt.
- Kéo dài khi người kia đã muốn đi. Chuyện phiếm hay vì nó ngắn và nhẹ. Ép nó dài là mất cái hay.
- Không bao giờ đi sâu hơn. Gặp nhau hai năm mà vẫn chỉ "trời nóng nhỉ" thì đó là dấu hiệu cả hai đang tránh nhau, chứ không còn là chuyện phiếm nữa.
Sửa nhanh câu đáp cụt
| Thay vì | Thử nói |
|---|---|
| "Ừ." | "Ừ, mát hẳn. Sáng nay mình còn phải lấy áo khoác." |
| "Cũng bình thường." | "Cũng bình thường, có mỗi hôm thứ Hai là chạy không kịp thở." |
| "Không, ở nhà." | "Không, ở nhà thôi, mà có nấu thử nồi bún riêu, hơi bị thành công." |
| "Ở phường bên cạnh." | "Ở gần chợ, đi bộ qua đây mười phút. Còn bạn?" |
Mẹo chung: đáp xong thì tặng thêm một chi tiết nhỏ hoặc hỏi lại một câu. Chi tiết nhỏ cho người kia cái để bám, câu hỏi lại trả lượt nói cho họ. Chỉ cần một trong hai là cuộc trò chuyện có đường đi.
Chuyện phiếm ở Việt Nam có gì riêng
Người Việt có những câu phiếm rất riêng như "Đi đâu đấy?", "Ăn cơm chưa?", vốn là lời chào chứ không phải câu hỏi thật. Câu phiếm cũng hay xoay quanh ăn uống, quê quán, gia đình nhiều hơn nhiều nơi khác. Người mới từ nước ngoài về, hoặc người nước ngoài sống ở Việt Nam, đôi khi thấy những câu đó tò mò quá mức. Thật ra phần lớn chỉ là cách người Việt làm ấm không khí; người hỏi thường không chờ một câu trả lời đầy đủ.
Mặt khác, không gian sống đông đúc như khu trọ, chung cư, xóm ngõ khiến chuyện phiếm diễn ra rất thường xuyên, rất ngắn: một câu lúc dắt xe, một câu lúc đổ rác. Cái hay là người ta không cần "chuẩn bị chủ đề". Cái khó là người ít nói dễ thấy áp lực phải đáp cho có duyên. Thật ra một câu đáp ấm áp, kèm nụ cười, đã là đủ.
Góc nhìn hôm nay: thử một tuần chuyện phiếm có chủ ý
Muốn biết chuyện phiếm có ích với mình không, cách đơn giản nhất là thử. Gợi ý một tuần:
- Mỗi ngày một câu với người quen sơ: bác bảo vệ, cô lao công, người hay đứng cùng chỗ chờ thang máy. Ví dụ: "Hôm nay đông xe quá bác nhỉ."
- Đáp không cụt: khi ai bắt chuyện, thêm một chi tiết hoặc hỏi lại một câu.
- Nhớ một điều: người đó vừa kể con đi thi, vừa về quê. Lần sau hỏi lại: "Bé thi xong chưa chị?"
- Để ý cảm giác của mình sau mỗi lần: dễ chịu hơn, như cũ, hay mệt hơn. Người hướng nội có thể thấy mệt, và điều đó bình thường; vài câu ngắn vẫn đủ.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm bài của Malinowski in trong The Meaning of Meaning, hoặc các bài báo của Epley và Schroeder (2014), Sandstrom và Dunn (2014). Phần lớn có bản tóm tắt dễ đọc trên các trang tâm lý học phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Small talk là gì?
Small talk, tiếng Việt gọi là chuyện phiếm hay tán gẫu, là những câu nói ngắn về chuyện nhẹ như thời tiết, món ăn, giao thông. Mục đích chính của nó là giữ cho hai người thấy dễ chịu với nhau chứ không phải trao đổi thông tin. Nhà nhân học Malinowski gọi đây là "phatic communion" từ năm 1923.
Chuyện phiếm có vô ích không?
Không. Chuyện phiếm giúp ghi nhận sự có mặt của nhau, làm ấm trước chuyện chính và dò xem người kia có muốn trò chuyện không. Các thí nghiệm của Epley và Schroeder (2014), Sandstrom và Dunn (2014) cho thấy vài câu với người lạ hay người quen sơ thường làm người ta vui hơn họ dự đoán.
Chuyện phiếm có làm người ta kém hạnh phúc không?
Một nghiên cứu năm 2010 từng gợi ý như vậy, nhưng nghiên cứu lặp lại lớn hơn năm 2018 cho thấy lượng chuyện phiếm gần như không liên quan tới mức hạnh phúc. Điều được xác nhận là những cuộc trò chuyện sâu đi cùng cảm giác hài lòng hơn.
Làm sao để chuyện phiếm không nhạt?
Khi đáp, đừng chỉ "ừ" hay "bình thường". Thêm một chi tiết nhỏ về mình hoặc hỏi lại người kia một câu. Tránh hỏi dồn như khảo bài, tránh than liên tục và đừng kéo dài khi người kia đã muốn đi.
Người hướng nội có cần chuyện phiếm không?
Người hướng nội có thể thấy chuyện phiếm tốn sức hơn, nhưng vẫn hưởng lợi từ vài câu ngắn với người quen sơ. Không cần nói dài hay có duyên; một câu đáp ấm áp kèm nụ cười đã làm đủ việc của chuyện phiếm.