Chủ đề an toàn nhất khi bắt chuyện là những gì hai người cùng đang thấy, cùng đang trải: thời tiết, chỗ đang đứng, món đang ăn. Kế đến là những chủ đề ai cũng góp được mà không phải lộ chuyện riêng: món ăn, quê quán, chuyến đi gần đây. Chọn đúng chủ đề rồi, việc còn lại là biết đi tiếp từ câu mở đầu và tránh vài cái bẫy nhỏ trong từng chủ đề.
Bài này đi qua bốn chủ đề quen thuộc nhất, mỗi chủ đề kèm câu mở lời, cách nối tiếp và điều nên tránh, rồi gợi ý cách tự tìm chủ đề ở bất cứ đâu.
Vì sao có chủ đề "an toàn"
Khi chưa quen, hai người chưa biết gì về nhau: không biết người kia có đang buồn chuyện nhà, có nhạy cảm chuyện tiền, có bất đồng gì với mình. Chủ đề an toàn là chủ đề mà gần như không ai bị tổn thương khi nghe, và ai cũng có cái để nói. Nó cho hai bên thời gian đánh giá nhau trước khi đi sâu hơn.
Có thể xếp chủ đề theo ba vòng, từ ngoài vào trong:
| Vòng | Chủ đề | Mức an toàn | Câu mở ví dụ |
|---|---|---|---|
| Vòng 1: ở đây, lúc này | Thời tiết, chỗ đang đứng, sự kiện đang dự, hàng đang chờ | Rất cao | "Hôm nay quán đông thật nhỉ." |
| Vòng 2: điều ai cũng có | Món ăn, quê quán, chuyến đi, cuối tuần, thú vui | Cao | "Bạn hay ăn ở quanh đây không?" |
| Vòng 3: đời sống riêng | Công việc, gia đình, kế hoạch, cảm nghĩ | Tuỳ người, tuỳ lúc | "Dạo này công việc của anh thế nào?" |
Mở lời bằng vòng 1, đi sang vòng 2 khi người kia đáp lại vui vẻ, và chỉ bước vào vòng 3 khi họ tự mở cửa (tự kể chuyện công việc, tự nhắc tới con cái). Những chủ đề như thu nhập, cân nặng, chuyện cưới xin, con cái riêng tư không nằm trong danh sách này; chúng thuộc loại câu hỏi nên tránh khi chưa thân.
Thời tiết: chủ đề bị chê nhiều nhất nhưng dùng tốt nhất
Thời tiết bị coi là câu mở đầu nhạt nhất. Nhưng nó có ưu điểm không chủ đề nào sánh được: hai người chắc chắn cùng trải, và nó không thuộc về ai, nên không ai bị đánh giá. Nhà nhân học người Anh Kate Fox, trong cuốn Watching the English (2004), mô tả chuyện thời tiết ở Anh như một kiểu lời chào có quy tắc: người ta nói về trời để bắt đầu giao tiếp, và cách đáp đúng là đồng tình.
Người Việt cũng dùng thời tiết rất nhiều, nhất là khi chuyển mùa: gió mùa về ở miền Bắc, mùa mưa ở miền Nam, những ngày nắng nóng ở miền Trung.
Đi tiếp từ thời tiết
Câu thời tiết chỉ là cánh cửa. Muốn đi tiếp, nối nó với người:
- "Trời trở lạnh rồi. Nhà mình đã lôi chăn bông ra chưa chị?"
- "Mưa thế này đi làm vất vả nhỉ. Anh đi xa không?"
- "Nóng thế này mà quán vẫn đông. Hay bạn cũng trốn nóng vào đây?"
Bẫy cần tránh: than thời tiết mãi. Một câu "nóng quá" là đồng cảm; năm câu liền là kéo không khí đi xuống. Cũng nên nhớ rằng với người làm nông, người bán hàng ngoài trời, mưa nắng là chuyện sinh kế; nói về nó nên có chút cảm thông chứ không chỉ là chuyện dễ chịu hay khó chịu của mình.
Món ăn: chủ đề mà người Việt nói mãi không chán
Ăn uống có lẽ là chủ đề dễ nối dài nhất trong chuyện phiếm của người Việt. Ai cũng có món mình thích, quán mình quen, món quê mình. Và chủ đề này dễ dẫn sang chuyện khác: quê quán, gia đình, chuyến đi.
Câu mở lời tốt nhất là về món đang ở trước mặt:
- "Bún ở đây ngon nhỉ. Bạn hay ăn ở đây à?"
- "Món này lạ quá, chị biết nấu kiểu này không?"
- "Quanh đây có quán phở nào được không anh? Em mới chuyển về."
Câu cuối có một sức mạnh riêng: xin một lời giới thiệu. Người ta thường thích được hỏi về chỗ mình thông thạo. Xin gợi ý quán ăn, chỗ sửa xe, tiệm cắt tóc vừa là bắt chuyện vừa cho người kia cảm giác hữu ích.
Bẫy cần tránh: chê món người kia đang ăn hoặc món quê người kia. "Bún bò mà cho cái này vào thì lạ nhỉ" có thể làm người gốc vùng đó chạnh lòng. Mỗi vùng một cách nấu; hỏi "ở quê bạn nấu thế nào?" thì vui hơn nhiều so với so sánh hơn kém.
Quê quán: dễ mở, cần tế nhị
"Quê bạn ở đâu?" là câu bắt chuyện rất Việt. Nó dễ trả lời, và mở ra cả kho chuyện: món đặc sản, phong cảnh, lễ hội, lần đầu lên thành phố.
Đi tiếp từ quê quán
- "Quê bạn ở Nghệ An à? Mùa này ngoài đó có món gì ngon?"
- "Chị quê Cần Thơ hả? Lâu lâu chị có về không?"
- "Ở Quảng Ninh thì chắc gần biển, hồi nhỏ bạn hay ra biển không?"
Kiểu câu tốt là câu hỏi về trải nghiệm của người kia với quê mình, chứ không phải điều mình đã biết về vùng đó.
Bẫy cần tránh:
- Gán tính cách theo vùng: "Người vùng ấy chắc tính…". Đây là điều dễ làm mất lòng nhất, kể cả khi mình nghĩ là đang khen.
- Nhại giọng, đùa giọng: dù vô tình, nhại giọng người khác để gây cười thường khiến họ thấy bị chế giễu.
- Cho rằng ai cũng có "quê": nhiều người sinh ra và lớn lên ở thành phố, hoặc gia đình chuyển chỗ nhiều lần. Nếu họ đáp "ở đây luôn", có thể hỏi tiếp "Thế bạn ở khu nào?" hoặc chuyển sang chủ đề khác.
Chuyến đi: chủ đề làm người kể sáng mắt
Hầu như ai cũng thích kể về một chuyến đi, kể cả chuyến về quê dịp lễ hay chuyến đi chơi một ngày. Chuyến đi có sẵn những thứ làm chuyện kể hay: chỗ lạ, món lạ, chuyện bất ngờ.
- "Nghỉ lễ vừa rồi bạn có đi đâu không?"
- "Anh vừa đi Huế về à? Thời tiết ngoài đó thế nào?"
- "Nếu có ba ngày nghỉ thì chị thích đi đâu?"
Câu thứ ba là câu hỏi về mong muốn, nhẹ hơn hỏi về chuyến đi thật. Nó hợp với người không có điều kiện đi xa, vì ai cũng có một chỗ muốn đến.
Bẫy cần tránh: biến chuyện người kia kể thành dịp mình khoe. Người kia vừa nói "mình đi Đà Nẵng", mình chen ngay "Đà Nẵng thì mình đi năm lần rồi, lần trước còn ở khách sạn…". Muốn chia sẻ chuyến đi của mình thì chờ họ kể xong và hỏi lại.
Tìm chủ đề ở bất cứ đâu: nhìn quanh trước khi nghĩ
Nhiều người bí chủ đề vì họ tìm trong đầu. Cách dễ hơn là nhìn ra xung quanh. Chủ đề tốt nhất thường nằm ngay trước mắt:
- Đồ người kia mang theo: cuốn sách, cây vợt, chậu cây vừa mua. "Chậu lan đẹp quá, chị mua ở chợ hoa à?"
- Chỗ đang đứng: sảnh chung cư mới sơn lại, quán mới mở, công viên vừa trồng hàng cây.
- Sự kiện đang dự: đám cưới ("Bạn quen cô dâu hay chú rể?"), buổi họp phụ huynh, lớp học.
- Việc đang làm chung: cùng chờ xe, cùng xếp hàng, cùng tập thể dục buổi sáng.
Câu "Bạn quen cô dâu hay chú rể?" ở đám cưới là một câu mở mẫu: nó dựa vào điều cả hai cùng có (đều là khách), dễ trả lời và mở ra chuyện tiếp ("Mình học cùng cô dâu hồi cấp ba").
Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị sẵn vài "câu dự phòng"
Người hay bí lời có thể chuẩn bị trước vài câu, giống như mang sẵn ô khi trời có thể mưa. Không phải học thuộc, chỉ cần có trong túi:
- Một câu về chỗ đang đứng: "Chỗ này lúc nào cũng đông nhỉ."
- Một câu xin gợi ý: "Quanh đây có quán nào ăn được không?"
- Một câu về chuyến đi: "Dịp nghỉ vừa rồi có đi đâu không?"
- Một câu về món ăn: "Ở quê bạn món này nấu thế nào?"
- Một câu về điều người kia đang làm: "Bạn tập ở đây lâu chưa?"
Sau mỗi lần bắt chuyện, để ý chủ đề nào làm người kia nói nhiều nhất, mắt sáng nhất. Đó là tín hiệu tốt để lần sau quay lại chủ đề ấy. Dần dần, mỗi người quen sẽ có "chủ đề riêng" của họ: bác bảo vệ thích chuyện bóng đá, chị hàng xóm thích chuyện trồng rau ban công.
Câu hỏi thường gặp
Bắt chuyện với người lạ nên nói về chủ đề gì?
An toàn nhất là những gì hai người cùng đang thấy: thời tiết, chỗ đang đứng, sự kiện đang dự. Tiếp theo là những chủ đề ai cũng góp được như món ăn, quê quán, chuyến đi. Chuyện công việc, gia đình nên chờ người kia tự nhắc tới.
Nói chuyện thời tiết có nhạt không?
Không nếu biết đi tiếp. Thời tiết là câu mở an toàn vì hai người chắc chắn cùng trải. Sau câu thời tiết, hãy nối với người kia, ví dụ "Mưa thế này đi làm vất vả nhỉ, anh đi xa không?", thay vì than mãi về trời.
Hỏi quê quán khi mới gặp có bị coi là tò mò không?
Ở Việt Nam, hỏi quê là câu bắt chuyện quen thuộc và ít khi bị coi là tò mò. Điều cần tránh là gán tính cách theo vùng, nhại giọng hoặc chê món ăn quê người khác. Nếu người kia không có "quê" rõ ràng, chuyển sang chủ đề khác.
Bí chủ đề khi đang nói chuyện thì làm sao?
Nhìn ra xung quanh: đồ người kia mang theo, chỗ đang đứng, việc đang làm chung. Một câu xin gợi ý như "Quanh đây có quán nào ăn được không?" cũng rất hiệu quả vì người ta thích được hỏi về điều mình thông thạo.
Những chủ đề nào không nên nói khi mới quen?
Nên tránh thu nhập, cân nặng, ngoại hình, chuyện cưới xin, con cái và những chủ đề gây tranh cãi. Những chủ đề này chỉ nên bàn khi đã thân và khi người kia tự mở lời trước.