Quán cà phê London thế kỷ 17 được gọi là "đại học một xu" vì chỉ cần trả khoảng một xu cho tách cà phê là được ngồi nghe, đọc báo và trò chuyện với bất kỳ ai trong phòng, từ lái buôn tới học giả. Quán đầu tiên ở London mở năm 1652, và chỉ vài chục năm sau, những căn phòng ồn ào khói thuốc ấy đã thành nơi sinh ra sàn bảo hiểm, sàn giao dịch và cả một kiểu báo chí mới. Điều làm chúng đặc biệt không phải là cà phê, mà là luật trò chuyện: ai vào cũng ngồi chung bàn, nói chung chuyện.
Từ Oxford tới ngõ St Michael's: những quán đầu tiên
Cà phê tới nước Anh qua các thương nhân buôn bán với vùng Đông Địa Trung Hải. Theo ghi chép của nhà sử học Oxford Anthony Wood, quán cà phê đầu tiên ở Anh mở tại Oxford khoảng năm 1650, do một người tên Jacob đứng bán. Hai năm sau, năm 1652, Pasqua Rosée — người làm cho một thương nhân Anh từng sống ở vùng Levant — mở quán ở ngõ St Michael's, khu Cornhill, London. Đó được coi là quán cà phê đầu tiên của thủ đô.
Thức uống đen, đắng, lạ miệng ban đầu bị chê không ít. Nhưng quán thì đông dần. Tới cuối thế kỷ, London có hàng trăm quán cà phê. Con số "hàng nghìn quán" đôi khi được nhắc trong sách phổ thông là ước đoán khó kiểm chứng; các nhà sử học cẩn trọng hơn, như Markman Ellis trong cuốn The Coffee House: A Cultural History (2004), cho rằng con số thực tế thấp hơn nhiều.
Vì sao gọi là "đại học một xu"
Biệt danh "penny university" được dùng nhiều trong sách viết về sau để tóm cái lạ của quán cà phê: với giá rất rẻ, một người thợ có thể ngồi cạnh một nhà khoa học, nghe họ bàn chuyện, chen vào hỏi. Quán thường có báo, có tin tàu cập bến, có bản tin dán tường. Người ta tới quán không chỉ để uống mà để biết chuyện.
Quán rượu cũng là nơi tụ tập, nhưng rượu làm người ta say và cãi nhau. Cà phê làm người ta tỉnh. Người đương thời hay đem hai chỗ ra so: quán rượu ồn ào vì men, quán cà phê ồn ào vì tranh luận. Đó là một cách nhìn của thời ấy, hơi lý tưởng hoá, nhưng giải thích vì sao quán cà phê gắn với hình ảnh "nơi trò chuyện có đầu óc".
Luật quán: những điều đầu tiên về phép trò chuyện nơi công cộng
Năm 1674, ở London lưu hành một tờ in khổ lớn có tên The Rules and Orders of the Coffee-House, viết bằng thơ vần, dán trong quán. Nội dung thường được dẫn lại gồm mấy ý chính:
- Người quyền quý hay người làm nghề buôn bán đều được chào đón, ngồi chung với nhau mà không ai bị coi là xúc phạm.
- Không ai phải nhường chỗ cho người "sang hơn" mới bước vào.
- Ai chửi thề thì bị phạt tiền.
- Ai gây cãi vã thì phải mời cả phòng một lượt cà phê để chuộc lỗi.
- Không bài bạc, không xúc xắc, không cá cược lớn.
- Không đem chuyện thiêng liêng ra bàn cợt.
Không rõ các quán áp dụng những luật này nghiêm tới đâu — tờ in mang giọng đùa không ít. Nhưng nó cho thấy người London khi ấy đã ý thức rằng ngồi chung với người lạ cần có phép tắc riêng: bình đẳng khi ngồi, giữ miệng khi nói, và ai làm hỏng không khí thì phải bù.
Đặt cạnh hôm nay
| Luật quán năm 1674 | Tinh thần | Áp dụng ở quán, ở nhóm hôm nay |
|---|---|---|
| Mọi tầng lớp ngồi chung | Trong cuộc trò chuyện, không ai hơn ai | Không hỏi chức vụ, thu nhập để quyết định nên nói chuyện với ai |
| Không nhường chỗ cho người sang | Lượt nói không tính theo địa vị | Người đang kể dở thì cho kể hết, dù sếp vừa tới bàn |
| Chửi thề bị phạt | Giữ lời cho người lạ cùng nghe | Ở quán đông, hạ giọng và giữ chữ, vì bàn bên cũng đang nghe |
| Gây cãi thì mời cả phòng | Ai làm căng thì chủ động làm dịu | "Thôi, mình hơi gắt, ly này mình mời" — một câu xuống thang |
| Không đem chuyện thiêng ra cợt | Có những chuyện nhiều người coi trọng | Tránh đùa về tín ngưỡng, chuyện thờ cúng của người khác |
Mỗi quán một kiểu chuyện
Dần dần, mỗi quán cà phê London có "khách ruột" và chủ đề riêng. Vài ví dụ đã được sử sách ghi nhận:
- Quán của Edward Lloyd, mở cuối thập niên 1680, là nơi chủ tàu, thuyền trưởng và người bảo hiểm hàng hải hay ngồi. Tin tức tàu bè được trao đổi ở đây, và từ những cuộc gặp ấy về sau hình thành thị trường bảo hiểm Lloyd's of London.
- Quán Jonathan's ở ngõ Exchange là chỗ tụ tập của những người môi giới cổ phiếu. Cuối thập niên 1690, John Castaing đã phát hành bảng giá chứng khoán từ đây — một trong những tiền thân của Sở Giao dịch Chứng khoán London.
- Quán Will's gắn với giới văn chương; nhà thơ John Dryden là khách quen nổi tiếng.
- Quán Grecian được nhắc tới như nơi một số thành viên Hội Hoàng gia (Royal Society) gặp nhau bàn chuyện khoa học.
Năm 1709, tờ The Tatler của Richard Steele ra đời, rồi năm 1711 là tờ The Spectator của Steele và Joseph Addison. Tờ Tatler nói rõ rằng tin về văn chương sẽ lấy từ quán Will's, chuyện học thuật từ quán Grecian. Báo chí thời ấy sống nhờ những cuộc trò chuyện ở quán, và đến lượt mình lại cung cấp chuyện cho quán bàn tiếp.
Không phải ai cũng hài lòng
Quán cà phê có kẻ thù. Năm 1674 lưu hành một tờ in tên The Women's Petition Against Coffee, giọng châm biếm, than rằng đàn ông bỏ nhà ra quán cả ngày, về nhà chẳng làm được việc gì. Văn bản này mang tính trào phúng nhiều hơn là một kiến nghị thật, nhưng nó nhắc một sự thật: phụ nữ hầu như không được ngồi quán với tư cách khách, dù có những phụ nữ đứng ra làm chủ, bán hàng.
Chính quyền cũng nghi ngại những căn phòng nơi người ta tự do bàn tán. Cuối tháng 12 năm 1675, vua Charles II ra tuyên cáo đóng cửa các quán cà phê, có hiệu lực từ tháng 1 năm 1676. Phản ứng mạnh tới mức lệnh bị rút lại trước khi kịp thi hành. Chuyện này thường được kể như ví dụ cho thấy quán cà phê đã thành một phần đời sống London không thể dẹp bằng một tờ lệnh.
Vào thế kỷ 20, nhà triết học Đức Jürgen Habermas trong cuốn sách năm 1962 về "không gian công cộng" đã lấy quán cà phê Anh làm một ví dụ trung tâm: nơi những người không quen nhau bàn chuyện chung bằng lý lẽ. Nhiều nhà sử học sau này cho rằng bức tranh ấy đẹp hơn thực tế — quán cũng đầy tin đồn, cãi vã, và loại trừ phụ nữ.
Góc nhìn hôm nay: điều đáng mang về từ "đại học một xu"
Người Việt không xa lạ gì với chuyện ngồi quán nói chuyện. Nhưng quán cà phê London gợi ra vài thói quen đáng thử, nhất là khi ta ngày càng chỉ nói chuyện với người giống mình:
- Ngồi chung với người khác nghề. Một nhóm bạn toàn dân văn phòng sẽ rất khác khi có thêm một anh thợ điện, một chị bán hàng. Quán London có giá trị chính vì sự trộn lẫn đó.
- Có "luật quán" cho nhóm mình. Nhóm bạn hay nhóm Zalo hay cãi nhau có thể tự đặt vài luật nhẹ: không nói tục, ai gắt trước thì xin lỗi trước, chuyện tín ngưỡng của người khác không đem ra đùa.
- Đến để nghe, không chỉ để nói. Biệt danh "đại học" nhắc rằng người ta tới quán để học từ người khác. Một buổi cà phê mà mình biết thêm được một điều mới là buổi cà phê có lời.
- Bất đồng thì mời nước. Luật "ai gây cãi thì mời cả phòng" nghe buồn cười nhưng rất thực tế: chủ động làm dịu bằng một cử chỉ nhỏ thường hiệu quả hơn cố thắng bằng lý.
Đọc thêm
- Markman Ellis, The Coffee House: A Cultural History (2004) — lịch sử quán cà phê Anh, cẩn thận với các con số hay bị phóng đại.
- Các số báo The Spectator (1711–1712) của Addison và Steele có bản số hoá miễn phí, đọc để thấy quán cà phê hiện lên thế nào trong báo chí đương thời.
- Ở London ngày nay, khu Cornhill vẫn còn ngõ St Michael's; một quán rượu trên nền đất cũ hay được nhắc là gần chỗ quán của Pasqua Rosée.
Câu hỏi thường gặp
Quán cà phê đầu tiên ở London mở năm nào?
Quán cà phê đầu tiên ở London do Pasqua Rosée mở năm 1652 tại ngõ St Michael's, khu Cornhill. Trước đó khoảng năm 1650 đã có quán cà phê ở Oxford, được coi là quán đầu tiên ở nước Anh.
"Đại học một xu" (penny university) nghĩa là gì?
Đây là biệt danh của các quán cà phê London thời thế kỷ 17–18: chỉ trả khoảng một xu cho cà phê là được ngồi nghe và tham gia những cuộc trò chuyện về tin tức, buôn bán, khoa học, văn chương. Biệt danh nhấn vào việc học hỏi qua trò chuyện với người lạ.
Lloyd's of London bắt nguồn từ quán cà phê nào?
Thị trường bảo hiểm Lloyd's of London bắt nguồn từ quán cà phê của Edward Lloyd, mở cuối thập niên 1680. Chủ tàu, thuyền trưởng và người bảo hiểm hàng hải hay ngồi ở đây trao đổi tin tức tàu bè và giao dịch.
Vì sao vua Charles II muốn đóng cửa quán cà phê?
Chính quyền nghi ngại quán cà phê là nơi lan truyền tin đồn và lời bàn tán bất lợi. Tuyên cáo cuối năm 1675 định đóng cửa các quán từ tháng 1 năm 1676, nhưng phản ứng quá mạnh nên lệnh bị rút lại trước khi thi hành.
Phụ nữ có được vào quán cà phê London thời đó không?
Phụ nữ hầu như không ngồi quán với tư cách khách, nhưng có những người làm chủ hoặc bán hàng trong quán. Tờ in châm biếm năm 1674 The Women's Petition Against Coffee phản ánh sự bực bội với việc đàn ông bỏ nhà ra quán.
