Lắng nghe trong nhóm đông không chỉ là nghe người đang nói, mà còn là để ý ai chưa có lượt, ai vừa định nói thì bị chen, ai đang lạc vì không hiểu chuyện riêng của nhóm. Một câu nối nhẹ như "Nãy Lan định nói gì ấy?" có thể mở cửa cho người im lặng mà không đẩy họ ra giữa sân khấu. Nhóm mà ai cũng có tiếng nói thường là nhóm người ta muốn ngồi lại lâu.
Vì sao nhóm đông dễ bỏ rơi người ít nói
Trong cuộc trò chuyện hai người, lượt lời tự nhiên chia đều: mình nói, người kia đáp. Khi có năm sáu người, mọi thứ khác đi. Mỗi khi một người dừng, có bốn năm người cùng có thể nói tiếp, và người nhanh nhất thường giành được lượt. Người nói chậm, người cần thêm một nhịp để nghĩ, người không quen chen ngang, dần dần chỉ còn ngồi nghe.
Robin Dunbar cùng hai cộng sự (1995) quan sát các nhóm trò chuyện tự hình thành ở những nơi đông người và thấy một quy luật: một cuộc trò chuyện chung hiếm khi giữ được quá khoảng bốn người. Khi nhóm đông hơn, nó thường tách thành hai cuộc nói chuyện nhỏ chạy song song. Ai từng ngồi bàn tròn đám cưới hay bữa giỗ đều thấy điều này: đầu bàn bàn chuyện đất đai, cuối bàn bàn chuyện bóng đá.
Hệ quả là trong nhóm đông, có người rất dễ rơi vào khoảng giữa: không thuộc cuộc nói chuyện nào. Người ngồi cạnh mình đang cười gượng, nhìn quanh, chính là người đó.
Nhóm có lượt lời đều thì làm việc tốt hơn
Năm 2010, Anita Woolley và cộng sự công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu về "trí tuệ tập thể": họ cho các nhóm nhỏ cùng giải nhiều loại bài tập khác nhau và thấy có những nhóm làm tốt đều ở hầu hết các bài. Điều đáng chú ý là mức trí tuệ chung của nhóm không gắn chặt với trí thông minh của thành viên giỏi nhất. Một trong những yếu tố đi cùng với nhóm làm tốt là lượt lời được chia đều hơn, không bị một hai người chiếm hết.
Nghiên cứu này nói về nhóm làm việc, không phải nhóm bạn ngồi quán. Nhưng ý chính dễ chuyển sang đời thường: một bữa cơm mà ai cũng được nói vài câu thường vui hơn một bữa mà một người độc diễn, dù người đó kể chuyện hay đến mấy.
Dấu hiệu một người đang muốn nói mà chưa có lượt
Người ít có lượt hiếm khi lên tiếng đòi. Phải để ý:
- Hít vào rồi thôi. Họ mở miệng, hít một hơi, rồi người khác nói trước, họ khép miệng lại.
- Câu bị bỏ lửng. "Hồi trước mình cũng…" rồi bị chen, và không ai quay lại.
- Cười theo mà không góp. Họ vẫn theo dõi, vẫn cười, nhưng lâu rồi không có câu nào.
- Có chuyện liên quan mà không ai biết. Cả nhóm đang bàn về Huế, mà người kia từng học đại học ở Huế bốn năm.
- Nhìn điện thoại nhiều hơn lúc đầu. Thường là dấu hiệu họ đã thôi cố theo.
Mở cửa cho người chưa có lượt mà không đẩy họ ra giữa
Điểm khó là trao lượt mà không làm người kia bị ngượng. Câu "Sao Hoa im thế, nói gì đi!" tuy có ý tốt nhưng ném người ta ra giữa vòng sáng, bắt phải nói ngay mà không có gì để bám. Câu tốt hơn là câu cho người kia một chỗ bám cụ thể.
| Thay vì | Thử nói | Vì sao tốt hơn |
|---|---|---|
| "Sao im thế, nói gì đi!" | "Hoa từng ở Huế mà, quán bún bò nào ngon?" | Có sẵn đề tài người kia biết rõ |
| (Không ai để ý câu bị bỏ lửng) | "Khoan, nãy Minh định nói gì ấy?" | Nhặt lại đúng câu bị chen |
| "Ý kiến mọi người thế nào?" (rồi người nhanh nhất trả lời) | "Anh Tâm thấy sao? Nhà anh cũng có hai đứa nhỏ mà." | Gọi tên kèm lý do, không chỉ hỏi chung |
| Tiếp tục kể chuyện riêng của nhóm cũ | "À, chuyện là hồi năm hai bọn mình đi Sa Pa…" | Giải thích cho người mới hiểu chuyện |
Cũng cần để ý: có người thích ngồi nghe, thật sự. Nếu đã mở cửa một lần mà họ chỉ đáp ngắn rồi cười, có thể họ đang thoải mái với vai người nghe. Mở cửa không có nghĩa là bắt phải bước qua.
Chuyện riêng của nhóm và người mới
Nhóm bạn lâu năm nào cũng có những câu đùa chỉ người trong nhóm hiểu, những cái tên mà ai cũng biết trừ người mới. Khi có một người mới ngồi cùng, chẳng hạn vợ hay chồng của một thành viên, những câu đó dựng lên một bức tường vô hình.
Không cần bỏ hết chuyện cũ, chỉ cần dịch một câu: "Ông Tùng là thằng bạn cùng phòng ký túc hồi đó, giờ ở Cần Thơ." Một câu giải thích ngắn kéo người mới vào trong câu chuyện. Người làm việc này thường không phải là người đang kể, mà là người đang nghe và để ý thấy ai đó bị lạc.
Khi một người chiếm hết câu chuyện
Mặt kia của người ít lượt là người nhiều lượt. Đây không phải bài về cách đối xử với người nói nhiều, nhưng ở vai người nghe trong nhóm, có vài cách nhẹ để chia lại lượt:
- Đợi họ kết một ý, rồi chuyển thẳng câu hỏi sang người khác: "Chuyện này chắc chị Mai có kinh nghiệm, nhà chị cũng từng sửa nhà mà."
- Nối chuyện của họ sang người khác: "Nghe giống chuyện Bình kể hôm trước, phải không Bình?"
- Không hỏi thêm người đang nói dài. Câu hỏi nối tiếp là nhiên liệu; ngừng tiếp nhiên liệu là cách nhẹ nhất.
Những thói quen nhỏ cho người hay ngồi nhóm đông
- Đếm thầm. Giữa bữa, thử nhớ xem ai đã nói, ai chưa. Chỉ mất vài giây và thường có bất ngờ.
- Chỗ ngồi. Người ngồi ở đầu bàn hoặc ở góc thường khó vào cuộc. Nếu biết ai đó ít nói, mời họ ngồi giữa.
- Kéo hai cuộc nói chuyện về một. Khi bàn đã tách đôi mà một người ngồi lọt giữa, nói to một câu chung: "Ê, bên này đang bàn chuyện đi biển, bên đó tính sao?"
- Nhớ người lớn tuổi và người nghe kém. Trong nhóm ồn, họ thường bị bỏ lại đầu tiên. Ngồi cạnh và thỉnh thoảng nói lại ngắn gọn chuyện cả bàn đang bàn là đủ.
- Tự giới hạn mình. Nếu mình là người hay nói, sau mỗi câu chuyện dài, trao lượt bằng một câu hỏi cho người chưa nói.
Thử ngay hôm nay
Ở bữa cơm đông người tiếp theo, chọn một người nói ít nhất và tìm một chuyện mà mình biết họ có thể kể. Hỏi họ đúng một câu, cụ thể, gắn với điều họ biết. Rồi lắng nghe câu trả lời tới hết, không để ai chen. Để ý xem cả bàn có quay sang nghe không. Muốn đọc thêm, có thể tìm bài của Woolley và cộng sự trên Science năm 2010 về trí tuệ tập thể, và bài của Dunbar, Duncan, Nettle năm 1995 về kích thước nhóm trò chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để người ít nói trong nhóm có cơ hội lên tiếng?
Hỏi họ một câu cụ thể gắn với điều họ biết, như "Hoa từng ở Huế mà, quán nào ngon?", thay vì "Sao im thế, nói gì đi". Khi họ bị chen giữa chừng, nhặt lại câu bị bỏ lửng: "Nãy Minh định nói gì ấy?".
Vì sao nhóm đông thường tách thành nhiều cuộc nói chuyện nhỏ?
Nghiên cứu của Robin Dunbar và cộng sự năm 1995 thấy một cuộc trò chuyện chung hiếm khi giữ được quá khoảng bốn người. Nhóm đông hơn thường tự tách thành các cuộc nói chuyện song song, và người ngồi giữa dễ bị lạc.
Lượt lời chia đều có quan trọng không?
Với nhóm làm việc, nghiên cứu của Anita Woolley và cộng sự trên Science năm 2010 thấy các nhóm có lượt lời chia đều hơn thường làm tốt hơn. Với nhóm bạn, chia đều lượt lời giúp mọi người thấy mình thuộc về cuộc vui.
Có nên ép người ít nói phải nói không?
Không. Mở cửa một lần bằng câu hỏi cụ thể là đủ. Nếu họ chỉ đáp ngắn rồi cười, có thể họ thật sự thích vai người nghe, và điều đó cũng đáng được tôn trọng.
Có người mới trong nhóm bạn cũ thì nên làm gì?
Giải thích ngắn những câu đùa, những cái tên chỉ nhóm cũ biết, ví dụ "Ông Tùng là bạn cùng phòng ký túc hồi đó". Hỏi người mới về chuyện của họ, để họ có chỗ bước vào câu chuyện chung.
