Câu hỏi đóng là câu chỉ cần đáp "có/không", "rồi/chưa" hoặc một mẩu thông tin ngắn; câu hỏi mở là câu mời người kia tự nói bằng lời của họ. Trong trò chuyện hằng ngày, câu mở giúp câu chuyện rộng ra, câu đóng giúp chốt lại và xác nhận. Người hỏi khéo không chọn phe: họ biết lúc nào mở, lúc nào đóng, và thường đi theo hình cái phễu — mở trước, đóng sau.
Câu hỏi đóng và câu hỏi mở khác nhau ở đâu
Cách phân biệt nhanh nhất là nhìn vào phần trả lời mà câu hỏi "chừa chỗ" cho người kia.
- Câu hỏi đóng có sẵn khung đáp: "Chị ăn cơm chưa?" (rồi/chưa), "Anh ở chung cư này lâu chưa?" (lâu/mới), "Mai em có rảnh không?" (có/không), "Quán mở cửa mấy giờ?" (một con số).
- Câu hỏi mở không có khung đáp sẵn: "Chuyến đi Đà Lạt vừa rồi thế nào?", "Sao chị lại chọn nghề này?", "Khu này sống ra sao hả anh?"
Trong tiếng Việt, câu đóng hay mang các khung có… không, đã… chưa, … à?, … hả?, … phải không?, hoặc hỏi một con số, một cái tên. Câu mở hay đi với thế nào, ra sao, sao, gì, kể nghe với.
Nhưng dấu hiệu ngữ pháp chỉ là gợi ý. "Có gì vui không?" về hình thức là câu có/không, nhưng ai cũng hiểu đó là lời mời kể. Ngược lại, "Hôm nay thế nào?" về hình thức là câu mở, nhưng hỏi lúc người kia đang vội thì gần như chắc chắn chỉ nhận về "bình thường". Thứ quyết định một câu hỏi mở hay đóng không chỉ là chữ, mà là chỗ trống người kia cảm thấy mình được phép dùng.
Một dải liên tục chứ không phải hai ngăn
Giữa "đóng hẳn" và "mở hẳn" còn nhiều nấc. Nhìn thành một dải sẽ dễ chọn câu hơn:
| Nấc | Ví dụ | Người kia thường đáp |
|---|---|---|
| Đóng hẳn | "Anh đi làm bằng xe máy à?" | "Ừ." / "Không, đi xe buýt." |
| Hỏi lựa chọn | "Cuối tuần chị thích đi đâu đó hay ở nhà?" | Chọn một, đôi khi kèm một câu lý do |
| Hỏi dữ kiện mở | "Từ nhà tới công ty anh đi đường nào?" | Một câu tả, ngắn |
| Hỏi mở có điểm tựa | "Đi xe buýt mỗi ngày thì có gì hay, có gì mệt?" | Vài câu kể có chi tiết |
| Mở rộng hẳn | "Kể nghe chuyện đi làm của anh xem nào." | Tuỳ người: có người kể dài, có người lúng túng |
Để ý nấc cuối: câu càng mở rộng thì càng đòi người kia phải tự chọn từ đâu mà kể. Với người thích nói, đó là món quà. Với người ít nói hoặc vừa mới quen, đó là một bài luận không có đề. Nấc "hỏi mở có điểm tựa" thường dễ chịu nhất trong trò chuyện thường ngày: vẫn mở, nhưng cho người kia một cái mốc để bám.
Khi nào nên dùng câu hỏi đóng
Câu hỏi đóng hay bị chê là "giết chuyện", nhưng nhiều lúc nó lại là câu đúng nhất.
Lúc bắt đầu, khi chưa quen
Ở chỗ chờ khám bệnh, quầy gửi xe, bàn bên cạnh ở quán phở, một câu đóng nhẹ như "Chỗ này có ai ngồi chưa ạ?" hay "Quán này hôm nào cũng đông thế này hả anh?" cho người kia quyền chọn: đáp một chữ rồi thôi, hoặc nói tiếp nếu họ muốn. Câu mở ngay từ đầu ("Anh làm nghề gì?", "Kể về mình đi") đòi hỏi quá nhiều với người lạ.
Khi cần xác nhận cho chắc
Hẹn giờ, địa chỉ, ai mang gì, ai trả tiền: chỗ này phải đóng. "Vậy bảy giờ tối thứ Sáu ở quán đầu ngõ nhé?" tốt hơn nhiều so với "Vậy mình gặp nhau thế nào?"
Khi người kia đang mệt, đang vội hoặc đang buồn
Người vừa đi làm về, vừa trực đêm, vừa nghe tin không vui thì không còn sức "kể về cảm nhận". "Ăn gì chưa?", "Có cần mình mua giúp gì không?" là câu đóng nhưng ấm. Nó chừa người kia khỏi phải giải thích.
Khi muốn khép một đoạn chuyện
Câu đóng là cách tự nhiên để báo câu chuyện sắp hạ màn: "Vậy là cuối tháng chị chuyển nhà luôn hả?" — "Ừ." — "Thế thì chúc chị dọn nhà suôn sẻ nha."
Khi nào nên mở câu hỏi
Câu hỏi mở có giá trị khi bạn thật sự muốn nghe người kia nói, và người kia có thời gian, có tâm trạng để nói.
- Khi người kia vừa nhắc tới một điều họ quan tâm. Họ nói "dạo này mình đang tập chạy" — đó là cánh cửa đã hé. "Chạy thế nào mà thích vậy?" mở nó ra.
- Khi bạn muốn hiểu cách nghĩ, không chỉ sự kiện. "Sao chị lại chuyển về quê làm?" cho biết nhiều hơn mười câu hỏi về nơi ở, mức lương.
- Khi chuỗi câu đóng bắt đầu nghe như điền tờ khai. Ba câu đóng liên tiếp mà chỉ nhận về "ừ", "không", "cũng được" là dấu hiệu nên đổi sang một câu mở có điểm tựa.
Một nhóm câu hỏi mở rất "lành" trong trò chuyện thường ngày là câu hỏi về lựa chọn và thói quen của người kia: "Sao anh hay ăn ở quán này?", "Hồi mới lên thành phố, chị tìm chỗ trọ thế nào?". Chúng không động tới đời tư, không đòi bày tỏ cảm xúc sâu, nhưng vẫn để người kia kể theo cách của họ.
Đi theo hình cái phễu
Trong phỏng vấn khảo sát và trong khám bệnh, người ta hay được dạy một trình tự gọi là "phễu": mở rộng trước để người kia nói hết điều họ thấy quan trọng, rồi mới thu hẹp dần bằng câu đóng để làm rõ chi tiết. Trình tự này dùng rất tốt trong trò chuyện thường ngày, chỉ cần nhẹ tay hơn.
- Mở: "Chuyến về quê dịp vừa rồi sao rồi?"
- Theo: "Ồ, đường mới làm xong rồi à? Giờ đi mất bao lâu?"
- Đóng để chốt: "Vậy Tết này chắc chị đi xe khách luôn, khỏi đi tàu nhỉ?"
Làm ngược lại — đóng trước, dồn dập, rồi mới mở — thường khiến người kia thấy như đang bị kiểm tra: "Về quê chưa? Đi bằng gì? Mấy tiếng? Có kẹt xe không?" Bốn câu, bốn câu trả lời, và gần như không có chuyện.
Biến câu đóng thành câu mở mà không gượng
Không cần thuộc lòng công thức. Phần lớn câu đóng có thể "mở cửa" bằng một trong ba cách: thêm thế nào, hỏi về phần thú vị nhất, hoặc hỏi lý do một cách nhẹ nhàng.
| Thay vì hỏi đóng | Thử hỏi mở |
|---|---|
| "Phim hay không?" | "Phim đoạn nào làm bạn nhớ nhất?" |
| "Chỗ làm mới ổn không?" | "Chỗ làm mới khác chỗ cũ nhiều không, khác kiểu gì?" |
| "Đi Huế vui không?" | "Ở Huế mấy hôm đó anh ăn món gì ngon?" |
| "Chị nuôi mèo lâu chưa?" | "Sao chị lại nuôi con mèo này?" |
| "Học nấu ăn có khó không?" | "Hồi mới học nấu, món đầu tiên em làm là món gì?" |
Để ý: những câu bên phải đều cụ thể. "Đoạn nào", "món gì", "món đầu tiên" — những chữ đó giúp người kia nhớ ra ngay một chi tiết để kể, thay vì phải tự tóm tắt cả một chuyến đi hay một bộ phim.
Những cái bẫy hay gặp
Câu mở quá rộng
"Cuộc sống dạo này thế nào?" nghe quan tâm, nhưng người kia khó mà biết bắt đầu từ đâu. Thu hẹp lại một chút: "Dạo này đi làm xa thế, sáng mấy giờ phải dậy?"
Câu hỏi mở nhưng chứa sẵn đáp án
"Chắc ở đó chán lắm nhỉ, thấy thế nào?" — người hỏi đã nói hộ người kia rồi. Muốn nghe thật thì để câu hỏi trống: "Ở đó thấy thế nào?"
Hai, ba câu hỏi gộp làm một
"Chị chuyển nhà chưa, nhà mới ở đâu, có rộng không?" Người kia thường chỉ đáp câu cuối, và hai câu trước rơi mất. Mỗi lần hỏi một ý, chờ đáp, rồi hãy hỏi tiếp.
Đáp một chữ không có nghĩa là người kia khó chịu
Có người vốn trả lời ngắn. Một câu "ừ, cũng ổn" chưa chắc là tín hiệu muốn dừng. Thử một câu mở có điểm tựa nữa; nếu vẫn ngắn, hãy để họ yên — không phải ai cũng muốn nói chuyện vào lúc đó, và điều đó không sao.
Góc nhìn hôm nay: một bài tập nhỏ trong tuần
Thử trong một tuần, mỗi ngày để ý một cuộc trò chuyện của chính mình: với đồng nghiệp lúc ăn trưa, với người bán rau quen, với bạn trong nhóm Zalo. Đếm xem mình hỏi bao nhiêu câu đóng, bao nhiêu câu mở. Nhiều người ngạc nhiên vì gần như toàn câu đóng, đặc biệt là các câu kết thúc bằng "à", "hả", "không".
Sau đó, mỗi ngày chọn một câu đóng quen miệng và đổi nó thành câu mở có điểm tựa. Chỉ một câu thôi. Ví dụ, thay "Ăn trưa chưa?" bằng "Trưa nay ăn gì vậy, có quán nào mới không?". Thói quen hỏi hình thành từ những câu nhỏ như vậy, không phải từ việc nhớ lý thuyết.
Nếu muốn đọc thêm, các giáo trình về kỹ năng phỏng vấn trong báo chí, y khoa và công tác xã hội đều có phần về câu hỏi mở – đóng và kỹ thuật phễu. Các bài khác trong mục này nói tiếp về câu hỏi nối tiếp, câu hỏi gợi kể chuyện và những câu hỏi nên tránh.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi đóng là gì, cho ví dụ?
Câu hỏi đóng là câu có sẵn khung trả lời ngắn như có/không, rồi/chưa hoặc một con số, một cái tên. Ví dụ: "Chị ăn cơm chưa?", "Mai anh có đi làm không?", "Quán mở cửa mấy giờ?". Nó hợp để xác nhận thông tin và để bắt chuyện nhẹ với người lạ.
Câu hỏi mở là gì, cho ví dụ?
Câu hỏi mở là câu để người kia tự trả lời bằng lời của họ, không có khung đáp sẵn. Ví dụ: "Chuyến đi vừa rồi thế nào?", "Sao chị lại chọn nghề này?". Câu mở có điểm tựa cụ thể, như "Ở đó anh ăn món gì ngon?", thường dễ trả lời hơn câu mở quá rộng.
Câu hỏi mở có tốt hơn câu hỏi đóng không?
Không hẳn. Câu mở giúp câu chuyện rộng ra, câu đóng giúp chốt lại, xác nhận và hợp với người đang mệt hoặc vội. Cách dùng hay gặp là đi theo hình phễu: hỏi mở trước, sau đó dùng câu đóng để làm rõ chi tiết.
Làm sao đổi câu hỏi đóng thành câu hỏi mở?
Thêm "thế nào", hỏi về phần đáng nhớ nhất, hoặc hỏi lý do một cách nhẹ nhàng. Chẳng hạn "Phim hay không?" thành "Phim đoạn nào làm bạn nhớ nhất?". Câu càng có chi tiết cụ thể thì người kia càng dễ kể.
Vì sao hỏi câu mở mà người kia vẫn trả lời cụt lủn?
Có thể câu hỏi quá rộng, người kia đang vội hoặc mệt, hoặc đơn giản là họ vốn nói ngắn. Hãy thử một câu mở có điểm tựa cụ thể hơn. Nếu vẫn ngắn, nên để họ yên thay vì hỏi dồn.
