Một cuộc trò chuyện biến thành buổi tra hỏi khi một bên chỉ hỏi, bên kia chỉ đáp, câu này nối câu kia mà không có gì được chia sẻ ngược lại. Hỏi nhiều không có lỗi; lỗi nằm ở chỗ hỏi liên tục mà không kể gì về mình, không đáp lại điều vừa nghe, và đổi chủ đề sau mỗi câu trả lời. Cách chữa đơn giản là chen phần "kể" vào giữa các câu hỏi, để lượt lời đi qua đi lại chứ không chạy một chiều.
Dấu hiệu một cuộc trò chuyện đã thành phỏng vấn
Hãy hình dung hai đồng nghiệp mới, giờ nghỉ trưa ở căng tin:
— Em quê ở đâu?
— Dạ, em ở Thái Nguyên.
— Học trường gì?
— Dạ, em học Sư phạm.
— Sao không đi dạy?
— Dạ, em cũng định, mà…
— Có người yêu chưa?
— Dạ… chưa ạ.
— Ở trọ hay ở với ai?
Người hỏi có thể hoàn toàn thiện ý — muốn làm quen, muốn tỏ ra quan tâm. Nhưng người được hỏi thì đang ngồi trong một buổi lấy lời khai. Những dấu hiệu nhận ra:
- Mọi lượt của một bên đều là câu hỏi. Không có câu kể, câu nhận xét, câu cười.
- Câu trả lời ngắn dần. Từ một câu có chi tiết thành "dạ", "vâng", "cũng được".
- Câu hỏi sau không dính gì tới câu trả lời trước. Quê → trường → người yêu → chỗ ở: mỗi câu là một ô trên tờ khai.
- Người được hỏi không hỏi lại. Họ không còn chỗ, hoặc không còn hứng.
- Có những câu đụng vào đời tư chen lẫn câu bình thường, và người được hỏi không có lúc nào để né cho nhẹ.
Vì sao hỏi nhiều mà người ta vẫn không vui
Bài về câu hỏi nối tiếp trong mục này có nhắc nghiên cứu của Huang và cộng sự (2017): người đặt nhiều câu hỏi hơn được quý hơn. Thế sao ở đây hỏi nhiều lại hỏng? Có ba lý do.
Thiếu qua lại
Trò chuyện thường ngày dựa trên sự qua lại: mình kể một chút, bạn kể một chút. Trong tâm lý học xã hội, người ta gọi hiện tượng người kia bộc lộ thì mình cũng có xu hướng bộc lộ đáp lại là tính tương hỗ của tự bộc lộ. Khi chỉ một bên kể, bên kia giữ kín hết, cán cân lệch đi. Người phải kể mãi bắt đầu thấy mình "bị lộ" mà không biết gì về người đối diện.
Câu hỏi đổi chủ đề, không phải câu hỏi nối tiếp
Trong nghiên cứu năm 2017, thứ gắn chặt nhất với thiện cảm là câu hỏi nối tiếp — hỏi thêm về điều vừa nghe. Kiểu hỏi tờ khai ở trên toàn là câu đổi chủ đề. Số câu hỏi nhiều, nhưng không câu nào cho thấy người hỏi đã nghe câu trả lời.
Quyền điều khiển nằm hết ở một phía
Người hỏi quyết định nói về cái gì. Khi câu hỏi liên tục, người được hỏi không có lượt để mở chủ đề của mình. Cảm giác "bị dẫn đi" chính là cảm giác bị phỏng vấn.
Công thức hỏi – đáp – kể
Cách sửa dễ nhất là sau mỗi câu trả lời, trước khi hỏi câu mới, làm thêm hai việc nhỏ: đáp lại điều vừa nghe, và kể một chút về mình nếu hợp.
— Em quê ở đâu?
— Dạ, em ở Thái Nguyên.
— À, đất chè. Anh có lần đi qua đó mùa hái chè, đồi xanh đẹp lắm. Nhà em có trồng chè không?
— Dạ có, ông bà em làm chè mấy chục năm rồi. Mùa này đang…
Câu hỏi thứ hai vẫn là câu hỏi, nhưng nó đứng sau một lời đáp ("À, đất chè") và một mẩu chuyện của người hỏi. Người được hỏi không còn thấy mình bị lấy lời khai mà thấy mình đang được trò chuyện.
| Bước | Làm gì | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Hỏi | Một câu, một ý | "Dạo này cuối tuần chị hay làm gì?" |
| Đáp | Phản hồi chính điều vừa nghe | "Ồ, trồng rau trên sân thượng à, hay thế." |
| Kể | Chia sẻ một chút liên quan | "Mình cũng thử trồng hành mà toàn bị héo." |
| Hỏi tiếp (nối tiếp) | Bám vào điều họ vừa nói | "Chị trồng loại gì mà dễ sống thế?" |
Không cần lần nào cũng đủ bốn bước. Nhưng nếu nhận ra mình vừa hỏi hai câu liền mà chưa nói câu nào về mình, đó là lúc nên chen một câu kể.
Kể bao nhiêu thì vừa
Ngược lại với hỏi dồn là "cướp chuyện": người kia vừa kể về chuyến đi Phú Quốc thì mình kể luôn chuyến đi Phú Quốc của mình, dài gấp ba. Phần "kể" trong công thức trên nên:
- Ngắn hơn câu trả lời của người kia. Một hai câu là đủ.
- Cùng mức riêng tư. Người kia kể chuyện trồng rau thì mình kể chuyện trồng hành, đừng nhảy sang chuyện gia đình mình.
- Kết thúc bằng việc trả lượt. Kể xong thì hỏi tiếp hoặc để khoảng trống cho người kia nói.
Mức độ tự bộc lộ bao nhiêu là vừa là chuyện riêng của danh mục "Kể chuyện khi trò chuyện"; ở đây chỉ cần nhớ: phần kể là để câu hỏi bớt cô đơn, không phải để lấy lại sân khấu.
Những tình huống dễ rơi vào hỏi dồn
Khi mình hồi hộp
Nhiều người hỏi dồn không phải vì tò mò mà vì sợ im lặng. Câu hỏi là thứ dễ nghĩ ra nhất để lấp khoảng trống. Biết điều này giúp mình bình tĩnh hơn: một khoảng lặng ngắn trong trò chuyện là bình thường, không cần lấp ngay bằng câu hỏi mới.
Khi gặp người ít nói
Người kia trả lời ngắn, mình hỏi thêm; họ càng ngắn, mình càng hỏi. Vòng luẩn quẩn. Với người ít nói, nên hỏi ít đi và kể nhiều lên một chút, để họ có thứ để phản hồi mà không phải tự "sản xuất" câu chuyện.
Khi muốn tỏ ra quan tâm
Hỏi han là cách thể hiện quan tâm rất Việt Nam. Nhưng quan tâm thể hiện rõ nhất ở chất lượng câu hỏi — câu nối tiếp, câu cho thấy mình nhớ điều người kia kể lần trước — chứ không ở số lượng.
Khi là người lớn tuổi hơn hoặc ở vị trí cao hơn
Người ít tuổi, người mới vào, người làm dưới thường khó từ chối trả lời và càng khó hỏi ngược. Người ở vị trí trên vì thế càng cần chủ động kể về mình để cuộc trò chuyện cân lại.
Nếu mình là người đang bị hỏi dồn
Đôi khi mình ở phía bên kia. Vài cách lái nhẹ:
- Trả lời rồi hỏi lại ngay: "Dạ, em ở Thái Nguyên. Còn anh, quê mình ở đâu ạ?" — câu hỏi lại trả cán cân về giữa.
- Kể dài hơn ở câu mình muốn nói: chọn một câu hỏi dễ chịu và trả lời có chi tiết, để câu chuyện dừng lại ở đó.
- Trả lời chung ở câu không muốn nói: "Dạ, chuyện đó em cũng chưa tính" rồi chuyển sang một câu hỏi khác.
Góc nhìn hôm nay: luật "hai câu hỏi"
Một thói quen dễ tập: không hỏi quá hai câu liên tiếp mà chưa nói câu nào về mình hoặc chưa đáp lại điều vừa nghe. Câu thứ ba, nếu muốn hỏi, hãy là câu hỏi nối tiếp, đặt sau một lời đáp hoặc một mẩu chuyện nhỏ.
Và để ý câu trả lời của người kia: nếu chúng dài dần, cuộc trò chuyện đang tốt lên. Nếu chúng ngắn dần, đó là lúc hỏi ít đi, kể nhiều hơn — hoặc đơn giản là để người ta nghỉ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hỏi nhiều mà người khác vẫn thấy khó chịu?
Vì hỏi liên tục mà không kể gì về mình, không đáp lại điều vừa nghe và đổi chủ đề sau mỗi câu trả lời sẽ khiến người kia thấy như bị lấy lời khai. Thiện cảm đến từ câu hỏi nối tiếp và sự qua lại, không từ số lượng câu hỏi.
Làm sao để trò chuyện không giống phỏng vấn?
Sau mỗi câu trả lời, hãy đáp lại điều vừa nghe và kể một chút về mình trước khi hỏi tiếp. Công thức hỏi – đáp – kể giúp lượt lời đi qua đi lại. Không nên hỏi quá hai câu liên tiếp mà chưa chia sẻ gì.
Gặp người ít nói thì nên hỏi nhiều hơn không?
Thường là ngược lại: hỏi ít đi và kể nhiều hơn một chút. Người ít nói dễ đáp lại một câu chuyện có sẵn hơn là tự trả lời hàng loạt câu hỏi. Khoảng lặng ngắn với họ là bình thường.
Bị người khác hỏi dồn dập thì làm sao?
Trả lời ngắn rồi hỏi lại họ một câu tương tự để cân lại cuộc trò chuyện. Với câu không muốn trả lời, có thể đáp chung chung rồi chuyển sang chủ đề khác. Chọn một câu dễ chịu để kể dài hơn cũng giúp câu chuyện dừng lại ở chỗ mình thoải mái.
