Hỏi lại khi không nghe rõ hay chưa hiểu là chuyện xảy ra liên tục trong mọi cuộc trò chuyện, và hoàn toàn bình thường. Để câu hỏi lại không làm người kia phật ý, hãy hỏi càng cụ thể càng tốt: nhắc lại phần mình đã nghe được và chỉ hỏi phần còn thiếu ("Gặp ở quán nào cơ?"), thay vì một tiếng "Hả?" trống trơn. Câu hỏi lại cụ thể vừa cho thấy mình đang nghe, vừa giúp người kia khỏi phải nói lại cả câu.
Hỏi lại là một phần tự nhiên của hội thoại
Ngành phân tích hội thoại gọi việc này là sửa lời (repair). Trong bài báo kinh điển năm 1977, Emanuel Schegloff, Gail Jefferson và Harvey Sacks phân biệt hai kiểu: người nói tự sửa lời mình, và người nghe lên tiếng báo có chỗ trục trặc để người nói sửa. Hỏi lại khi không nghe rõ thuộc kiểu thứ hai.
Những nghiên cứu so sánh về sau cho thấy cơ chế này có mặt ở mọi ngôn ngữ được khảo sát. Mark Dingemanse và các đồng nghiệp, trong một bài đăng năm 2015 trên tạp chí PLOS ONE so sánh các cuộc trò chuyện thường ngày ở nhiều ngôn ngữ thuộc nhiều châu lục, ghi nhận việc người nghe hỏi lại xảy ra rất đều đặn — trung bình khoảng hơn một phút lại có một lần. Trước đó, năm 2013, nhóm này còn có một bài cho thấy tiếng hỏi lại kiểu "huh?" có hình thức rất giống nhau ở nhiều ngôn ngữ khác xa nhau — bài báo này về sau nhận giải Ig Nobel năm 2015, giải thưởng dành cho những nghiên cứu "khiến người ta cười rồi khiến người ta nghĩ".
Điều cần nhớ ở đây: hỏi lại không phải dấu hiệu mình kém, cũng không phải lỗi của người nói. Nó là một bộ phận thường trực của cỗ máy hội thoại, như phanh của xe.
Thang hỏi lại: từ chung chung đến cụ thể
Các nghiên cứu về sửa lời ghi nhận người ta có nhiều cách báo "chưa rõ", và có xu hướng chọn cách cụ thể nhất có thể. Trong tiếng Việt, có thể xếp thành một cái thang:
| Mức | Câu hỏi lại | Người nói phải làm gì |
|---|---|---|
| Chung chung nhất | "Hả?", "Gì cơ?", "Sao cơ?" | Nói lại cả câu, không biết mình hỏng chỗ nào |
| Chỉ ra loại thông tin | "Ai cơ?", "Ở đâu cơ?", "Mấy giờ cơ?" | Nói lại một phần |
| Nhắc lại phần đã nghe | "Thứ Bảy ở… quán nào cơ?" | Chỉ điền chỗ trống |
| Đưa ra cách hiểu để xác nhận | "Quán bún chả đầu ngõ hả?" | Chỉ cần nói "ừ" hoặc sửa |
Càng xuống dưới, người nói càng đỡ việc, và mình càng chứng tỏ đã nghe được phần lớn. Tiếng "Hả?" trống trơn không sai, nhưng dùng liên tục, nhất là với người lớn tuổi hơn, dễ nghe cộc và khiến người kia tưởng mình không chú ý.
Câu mẫu theo từng tình huống
Không nghe rõ vì ồn, vì xa
- "Ồn quá, anh nói lại giúp em chỗ số điện thoại với."
- "Chị bảo gửi ở tầng mấy ạ?"
- "Mình nghe được đoạn đầu thôi, đoạn sau bạn nói gì ấy nhỉ?"
Nói rõ nguyên nhân là "ồn", "xa", "sóng yếu" giúp người kia hiểu lỗi không nằm ở họ.
Nghe rõ chữ nhưng không hiểu nghĩa
- "Chữ 'chốt sổ' ở đây là sao hả chị?"
- "Em chưa biết món đó, món 'bánh tráng phơi sương' là làm thế nào ạ?"
- "Anh nói tới 'luồng thứ hai' là luồng nào ấy nhỉ?"
Hỏi đúng chữ mình chưa hiểu tốt hơn nhiều so với "Em không hiểu", vì người nói không phải đoán mình vướng ở đâu.
Hiểu nhưng chưa chắc hiểu đúng
- "Tức là mình chia đều, mỗi người tự trả phần mình, đúng không?"
- "Để em nhắc lại cho chắc: sáng thứ Hai nộp, buổi chiều chị duyệt, phải không ạ?"
Kiểu này hữu ích nhất khi có hẹn hò giờ giấc, tiền bạc, phân công. Một câu xác nhận ngắn tiết kiệm được cả buổi hiểu lầm về sau.
Những cách hỏi lại dễ làm người kia phật ý
- "Hả?" với giọng cao vút, nhanh. Trong tiếng Việt, cao độ nói lên rất nhiều; "Hả?" giọng gắt có thể bị nghe thành "Nói gì vô lý thế?".
- "Nói gì vậy?", "Nói lại coi!" — mệnh lệnh thay vì nhờ vả. Thêm "giúp", "với", "nhé" làm câu mềm hẳn.
- "Nói rõ ra coi!" — đặt lỗi lên người nói. "Mình chưa nghe rõ" đặt chỗ trục trặc về phía mình, nhẹ nhàng hơn.
- Giả vờ hiểu rồi đoán. Gật gù cho qua, sau đó làm sai, mới là điều làm người kia phật ý thật sự.
- Nhại lại giọng, cách phát âm. Khi không nghe rõ vì người kia nói giọng vùng khác, hỏi lại đúng chữ chưa nghe ra là đủ. Không nhại, không bình luận về giọng. Danh mục "Xưng hô & giọng điệu" có bài riêng về trò chuyện khi khác giọng vùng miền.
Hỏi lại lần hai, lần ba
Nhiều người ngại nhất là phải hỏi lại lần thứ hai. Kết quả là họ gật cho qua sau lần hỏi đầu. Một số cách giúp lần hỏi sau đỡ ngượng:
- Đổi cách hỏi chứ đừng lặp "Hả?" lần nữa. Lần đầu hỏi chung, lần hai hỏi cụ thể: "Số nhà là 15 hay 50 ạ?"
- Đề nghị cách khác: "Anh nhắn qua Zalo giúp em địa chỉ nhé, em sợ ghi nhầm." Với tên riêng, số điện thoại, số tài khoản, nhắn chữ gần như luôn an toàn hơn đọc.
- Đổi chỗ: "Mình ra chỗ này nói cho đỡ ồn nhé."
- Nhận phần trách nhiệm nhẹ nhàng: "Hôm nay tai em hơi kém, chị thông cảm." Một câu tự nhận nhẹ, không cần giải thích dài.
Nếu việc phải hỏi lại xảy ra thường xuyên với chính mình, ở nhiều nơi khác nhau, có thể đó là dấu hiệu thính lực giảm. Lúc đó nên đi khám tai mũi họng hoặc đo thính lực, thay vì cố gắng cho qua.
Khi người khác hỏi lại mình
Đứng ở phía người nói, cách đáp lại câu hỏi lại cũng quan trọng:
- Nói lại phần được hỏi, rõ hơn và chậm hơn, không cần nói to hẳn lên.
- Nếu người kia không hiểu chữ, đổi chữ thay vì nói lại đúng chữ đó to hơn.
- Tránh thở dài, tránh "đã bảo là…". Câu "Đã nói rồi mà" khiến người hỏi lần sau không dám hỏi nữa — và lần sau họ sẽ gật cho qua.
Góc nhìn hôm nay: tập "hỏi lại có địa chỉ"
Thử trong vài ngày: mỗi khi định nói "Hả?", dừng nửa giây và thay bằng câu có địa chỉ — nhắc lại phần đã nghe và hỏi đúng phần thiếu. "Hả?" thành "Lúc mấy giờ cơ?". "Gì cơ?" thành "Bạn bảo ai gọi cơ?".
Và tập thói quen xác nhận lại những thông tin quan trọng bằng một câu "Tức là… đúng không?". Đó là câu hỏi lại người ta luôn thầm cảm ơn.
Câu hỏi thường gặp
Không nghe rõ thì hỏi lại thế nào cho lịch sự?
Hãy nhắc lại phần mình đã nghe và chỉ hỏi phần còn thiếu, ví dụ "Chị bảo gửi ở tầng mấy ạ?". Thêm lý do như "ồn quá" và các chữ "giúp", "với", "nhé" để câu mềm hơn. Tránh tiếng "Hả?" cụt lủn lặp đi lặp lại.
Hỏi lại nhiều lần có bất lịch sự không?
Hỏi lại là hiện tượng rất bình thường trong mọi ngôn ngữ, các nghiên cứu ghi nhận nó xảy ra đều đặn trong trò chuyện thường ngày. Điều làm người kia phật ý là cách hỏi cộc hoặc giả vờ hiểu rồi làm sai. Nếu phải hỏi lần hai, hãy đổi cách hỏi hoặc đề nghị nhắn bằng chữ.
Không hiểu chữ người khác nói thì hỏi sao?
Hỏi đúng vào chữ chưa hiểu: "Chữ 'chốt sổ' ở đây là sao hả chị?". Như vậy người nói biết ngay mình vướng ở đâu để giải thích. Câu chung chung "Em không hiểu" khiến họ phải đoán.
Sửa lời (repair) trong hội thoại là gì?
Sửa lời là thuật ngữ của ngành phân tích hội thoại, chỉ các cách người nói và người nghe xử lý chỗ nghe nhầm, nói nhầm hay hiểu nhầm. Schegloff, Jefferson và Sacks mô tả hiện tượng này trong một bài báo năm 1977. Hỏi lại khi không nghe rõ là một dạng sửa lời do người nghe khởi xướng.
Thường xuyên phải hỏi lại người khác có đáng lo không?
Nếu việc phải hỏi lại xảy ra thường xuyên, ở nhiều nơi khác nhau, đó có thể là dấu hiệu thính lực giảm. Nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng hoặc đo thính lực để biết chắc.
