Từ chuyện phiếm sang chuyện thật: ba nấc đi sâu một cuộc trò chuyện

Muốn đi từ chuyện phiếm sang chuyện thật, hãy đi qua ba nấc: sự việc (làm gì, ở đâu), lựa chọn và nhận xét (vì sao chọn thế, thấy thế nào), rồi cảm nghĩ và mong muốn (thích gì nhất, lo gì, muốn gì). Mỗi nấc chỉ cần một câu hỏi nối tiếp và một chút tự kể của mình. Người kia đáp hào hứng thì đi tiếp; đáp ngắn thì quay về nấc trước, không ép.

Bài này giải thích ba nấc ấy bằng ví dụ cụ thể, nghiên cứu nói gì về nỗi ngại đi sâu, và những dấu hiệu cho biết nên đi tiếp hay dừng lại.

Vì sao nhiều cuộc trò chuyện dừng mãi ở chuyện phiếm

Có những người quen nhau nhiều năm mà vẫn chỉ nói "trời nóng nhỉ", "dạo này bận không". Không phải vì họ không muốn thân hơn, mà vì không ai bước bước đầu tiên. Mỗi người đều nghĩ: hỏi sâu hơn có kỳ không, người kia có thấy phiền không.

Năm 2022, Michael Kardas, Amit Kumar và Nicholas Epley công bố một loạt thí nghiệm trên tạp chí Journal of Personality and Social Psychology. Họ ghép những người lạ thành cặp, cho trò chuyện về câu hỏi nông hoặc câu hỏi sâu. Trước khi trò chuyện, người tham gia đoán rằng câu hỏi sâu sẽ ngượng hơn và kém vui hơn. Sau khi trò chuyện, họ thấy cuộc trò chuyện sâu ít ngượng hơn họ đoán, dễ chịu hơn họ đoán, và người kia quan tâm tới câu trả lời của họ nhiều hơn họ tưởng.

Nói cách khác, rào cản lớn nhất để đi sâu thường nằm trong đầu mình, không phải ở người đối diện.

Nấc 1: sự việc

Đây là nấc của chuyện phiếm: những thông tin ai cũng có thể nói mà không lộ gì nhiều.

• "Bạn làm ở đâu?"
• "Cuối tuần vừa rồi có đi đâu không?"
• "Bạn học ngành gì?"
• "Chị chuyển về khu này lâu chưa?"

Nấc này cần thiết nhưng không nên ở lâu. Nếu chỉ hỏi sự việc, cuộc trò chuyện sẽ giống một tờ khai lý lịch: làm ở đâu, nhà ở đâu, con mấy đứa. Mỗi câu trả lời là một dấu chấm hết.

Nấc 2: lựa chọn và nhận xét

Từ một sự việc, hỏi tiếp về lý do hoặc nhận xét của người kia. Câu hỏi ở nấc này có chữ "sao", "thế nào", "thấy".

• "Bạn làm kế toán à. Sao hồi đó bạn chọn ngành này?"
• "Đi Huế về à. Chỗ nào ở Huế làm bạn thích nhất?"
• "Chuyển về khu này thấy thế nào chị, có khác chỗ cũ nhiều không?"

Nấc 2 làm thay đổi cuộc trò chuyện: người kia không chỉ báo tin mà bắt đầu kể. Họ kể vì sao, kể cái họ để ý. Và mình bắt đầu thấy con người họ, không chỉ thông tin về họ.

Mình cũng mở một chút

Đi sâu không phải chỉ hỏi người kia. Nếu chỉ hỏi mà không kể, cuộc trò chuyện thành phỏng vấn. Sau khi người kia đáp, có thể góp một chút về mình: "Mình thì học kỹ thuật, mà ra trường lại đi làm bán hàng, cũng chẳng ngờ." Câu tự kể ngắn này vừa đáp lễ, vừa cho người kia biết mình cũng sẵn sàng mở lòng ở mức tương tự.

Trong tâm lý học, Irwin Altman và Dalmas Taylor (1973) mô tả quan hệ thân lên dần qua việc hai bên tự bộc lộ từng lớp, giống bóc từng lớp hành. Điều quan trọng là hai bên đi gần như cùng nhịp: một người kể rất sâu trong khi người kia chỉ kể bề mặt thì dễ thành lệch.

Nấc 3: cảm nghĩ và mong muốn

Đây là nấc của chuyện thật: điều người kia thích, lo, mong, nhớ. Câu hỏi ở nấc này thường có chữ "nhất", "nếu", "muốn", "nhớ".

• "Làm kế toán lâu thế, phần nào trong việc bạn thấy vui nhất?"
• "Nếu được làm lại, bạn có chọn ngành khác không?"
• "Ở xa nhà lâu như vậy, chị nhớ nhất cái gì ở quê?"
• "Năm tới bạn đang mong điều gì nhất?"

Những câu này không xâm phạm chuyện riêng như hỏi lương hay hỏi chuyện hôn nhân, nhưng chúng mời người kia chia sẻ điều thật sự có ý nghĩa với họ. Đó chính là "chuyện thật".

Ba nấc trên cùng một chủ đề

Bảng dưới đây cho thấy một chủ đề có thể đi từ nấc 1 tới nấc 3 thế nào.

Không cần đi qua cả ba nấc trong một lần gặp. Nhiều mối quan hệ ở nấc 2 rất lâu, và thế là đủ dễ chịu. Ba nấc là một con đường để chọn, không phải một nhiệm vụ phải hoàn thành.

Dấu hiệu nên đi tiếp và nên dừng

Dấu hiệu nên đi tiếp

• Người kia đáp dài hơn câu hỏi, kể thêm chi tiết mình không hỏi.
• Họ hỏi lại mình cùng câu hỏi ấy.
• Họ tự chuyển lên nấc sâu hơn: "Thật ra hồi đó mình cũng không thích lắm…"

Dấu hiệu nên quay về nấc trước

• Câu đáp ngắn, giọng chùng xuống, hoặc cười trừ: "Thôi, chuyện dài lắm."
• Họ đổi chủ đề ngay sau câu hỏi của mình.
• Câu hỏi chạm vào chỗ có vẻ đau: công việc vừa mất, quê có chuyện buồn.

Khi thấy dấu hiệu dừng, có thể lùi lại nhẹ nhàng: "Ừ, chuyện đó để hôm nào rảnh kể. Mà cuối tuần này bạn có định đi đâu không?" Lùi về chuyện nhẹ không phải thất bại. Nó cho người kia biết mình tôn trọng giới hạn của họ, và họ sẽ thoải mái hơn ở lần sau.

Những cách đi sâu dễ hỏng

• Nhảy cóc: vừa biết tên đã hỏi "Điều bạn sợ nhất trong đời là gì?". Có những bộ câu hỏi được thiết kế để hai người thân nhanh, như 36 câu hỏi của nhà tâm lý Arthur Aron, nhưng chúng dùng khi cả hai cùng đồng ý tham gia, không phải để thả vào giữa bữa tiệc.
• Hỏi sâu mà không tự kể: người kia mở lòng, mình chỉ gật đầu rồi hỏi tiếp, như thẩm vấn.
• Biến chuyện thật thành chuyện của mình: người kia kể nhớ quê, mình chen ngay chuyện quê mình dài mười phút.
• Đem chuyện người kia kể đi kể lại: điều người ta chia sẻ ở nấc 3 thường là điều riêng. Giữ nó lại là điều kiện để người kia tin mình lần sau.

Góc nhìn hôm nay: một câu "vì sao", một câu "nhất"

Lần tới nói chuyện với một người quen sơ, thử hai việc:

1. Sau một câu sự việc, hỏi một câu "vì sao" hoặc "thế nào": "Bạn chạy bộ à? Sao bạn bắt đầu chạy?"
2. Nếu người kia đáp hào hứng, hỏi một câu có chữ "nhất": "Lần chạy nào làm bạn nhớ nhất?"
3. Đáp lễ bằng một chút chuyện của mình, ở cùng mức sâu.
4. Nhìn phản ứng và sẵn sàng quay về chuyện nhẹ.

Muốn đọc thêm, có thể tìm bài "Overly shallow?" của Kardas, Kumar và Epley (2022) hoặc tìm hiểu thuyết thâm nhập xã hội của Altman và Taylor. Cả hai giải thích vì sao ta thường ngại đi sâu hơn mức cần thiết.