Muốn chen một câu khi trò chuyện với người nói nhiều mà không mất lòng, hãy chen đúng chỗ ngắt tự nhiên (cuối một câu, lúc họ lấy hơi, lúc họ cười), bám vào chính điều họ vừa nói rồi mới rẽ sang ý mình, và dùng một cử chỉ nhỏ báo trước. Người nói nhiều thường không cố ý giành lời; họ chỉ không thấy chỗ trống nào để trao lời đi.
Bài này nói về những người quen thân thuộc: bác hàng xóm kể chuyện không dứt ở cổng chung cư, chị đồng nghiệp hay kể chuyện con, cậu bạn cứ ngồi xuống là nói. Mục tiêu không phải "trị" họ, mà là để cuộc trò chuyện có chỗ cho cả hai người.
Vì sao có người nói mãi không dừng
Lý do hiếm khi là ích kỷ. Thường gặp hơn là:
- Hào hứng thật với chuyện đang kể, nhất là chuyện mới xảy ra.
- Ngại khoảng lặng: họ nói để không khí khỏi chùng, nghĩ rằng mình đang làm người kia đỡ khó xử.
- Ít có ai nghe: người sống một mình, người cả ngày làm việc không ai nói chuyện, gặp được người chịu nghe là nói dồn.
- Lo âu: có người căng thẳng thì nói nhanh và nhiều hơn.
- Thói quen nói theo vòng: kể một chuyện phải kể từ đầu, có bối cảnh, có nhân vật phụ, rồi mới tới ý chính.
Hiểu lý do giúp chọn cách chen. Người hào hứng cần được hưởng ứng một câu rồi mới chịu nhường. Người ngại khoảng lặng cần được cho thấy im lặng một chút cũng không sao. Người ít ai nghe thì đôi khi nên để họ nói thêm mười phút, nếu mình có thời gian.
Chen ở đâu: những "khe" tự nhiên trong lời nói
Năm 1974, ba nhà nghiên cứu Harvey Sacks, Emanuel Schegloff và Gail Jefferson công bố một mô hình nổi tiếng về luân phiên lượt lời. Một ý chính của họ: lượt lời được ghép từ những đơn vị như câu, cụm từ, và cuối mỗi đơn vị có một điểm có thể chuyển lượt. Người nghe nhận ra điểm này nhờ ngữ pháp (câu đã trọn), ngữ điệu (giọng hạ xuống) và ý (một ý vừa xong).
Người nói nhiều vẫn có những điểm ấy; chỉ là họ vượt qua rất nhanh bằng "rồi", "xong", "mà", "thế là". Chen đúng điểm ấy thì nghe như mình đang tiếp lời. Chen giữa câu thì nghe như cắt ngang.
| Khe để chen | Nhận ra thế nào | Câu chen gợi ý |
|---|---|---|
| Cuối một câu kể trọn | Giọng hạ, có chữ kết như "đấy", "luôn", "vậy đó" | "Ghê thật. Mà nghe vậy mới nhớ…" |
| Lúc họ cười | Họ cười vào chuyện của chính mình | "Haha, đúng kiểu đó. Bên mình cũng vừa…" |
| Lúc họ hỏi một câu tu từ | "Anh thấy có tức không?" | "Tức chứ. Mà chị ơi, cho em hỏi một chút…" |
| Lúc họ lấy hơi, uống nước | Ngắt quãng ngắn, tay đưa ly lên | "À, em xen một tí trước khi quên…" |
| Lúc họ nhắc tên mình | "…như Hà biết đấy…" | "Đúng rồi, mà nhắc tới chuyện đó…" |
Cầu nối: bám vào câu của họ trước, rẽ sang ý mình sau
Cách chen ít mất lòng nhất là bắt đầu bằng lời của chính người kia. Câu chen có hai vế: vế đầu ghi nhận điều họ vừa nói, vế sau là ý của mình.
- "Đúng là chạy xe giờ đó mệt thật. Mà anh ơi, chiều nay mình họp mấy giờ nhỉ?"
- "Nghe chị kể là thấy bé lanh ghê. Nhân tiện, cái bàn học chị mua ở đâu vậy?"
- "Chỗ quán đó em cũng thấy ngon. Em xin phép hỏi lại việc sáng nay một chút."
Vế đầu cho người nói nhiều cảm giác được nghe trọn, nên họ dễ nhường lượt. Vế sau đổi hướng. Bỏ vế đầu, câu chen thành ra phũ: "Thôi, nói chuyện chính đi" là câu ai nghe cũng chạnh lòng.
Báo trước bằng cử chỉ nhỏ
Trước khi chen, một cái hít hơi rõ, một cái giơ tay nhẹ ngang ngực, hay một tiếng "à" kéo dài báo cho người kia biết mình sắp nói. Phần lớn người nói nhiều sẽ tự dừng khi thấy dấu hiệu này. Đây chỉ là tín hiệu kèm theo, không cần làm điệu bộ gì thêm.
Dùng tên người kia
Gọi tên là cách lấy sự chú ý rất hiệu quả mà không phải nói to: "Chị Lan ơi, khoan đã, cho em hỏi". Người ta gần như luôn dừng lại khi nghe tên mình.
Nói thế này, thay vì thế này
| Tránh | Nên |
|---|---|
| "Thôi thôi, biết rồi." | "À, cái này em nghe chị kể rồi, đoạn sau thế nào chị?" |
| "Anh nói nhiều quá đấy." | "Để em hỏi anh một câu, sợ lát quên mất." |
| Im lặng, liếc đồng hồ liên tục | "Em còn mười phút nữa phải đi, mình nói nhanh chuyện cái hợp đồng nhé." |
| Ngắt giữa câu bằng chuyện khác hẳn | "Đúng vậy. Nhắc tới chuyện đó, em có việc này…" |
| Bỏ đi giữa chừng không nói gì | "Chuyện hay ghê mà em phải lên nhà nấu cơm rồi. Mai kể tiếp nha bác." |
Đặt khung thời gian ngay từ đầu
Với người quen có tiếng hay nói, cách nhẹ nhàng nhất là báo thời gian trước khi cuộc trò chuyện bắt đầu. "Em ghé đưa đồ cho bác, em có năm phút thôi nhé". Câu này không trách ai, chỉ nói về mình. Khi hết năm phút, việc đứng dậy trở nên tự nhiên vì đã báo trước.
Ở chỗ làm cũng vậy: "Mình có mười lăm phút để chốt ba việc này". Khung thời gian rõ ràng giúp người nói nhiều tự điều chỉnh, mà không cần ai phải nhắc họ.
Khi người nói nhiều kể đi kể lại một chuyện
Có những người, nhất là người lớn tuổi hoặc người đang buồn chuyện gì, kể lại một chuyện nhiều lần. Nói thẳng "chuyện này kể rồi" có thể làm họ ngượng. Có ba cách:
- Tiếp phần sau giùm họ một cách vui vẻ: "Rồi sau đó con mèo nhảy lên nóc tủ đúng không bác?". Họ biết mình đã kể, mà vẫn thấy được nghe.
- Hỏi một góc mới của chuyện cũ: "Lúc đó bác nghĩ gì vậy?". Chuyện cũ có thể thành chuyện mới.
- Nếu thật sự không có thời gian, nói nhẹ: "Chuyện này bác kể con nhớ rồi, vui ghê. Mà bác dạo này đi tập dưỡng sinh còn đều không?".
Khi chính mình là người nói nhiều
Ai cũng có lúc là người nói nhiều, nhất là khi nói về thứ mình mê. Vài dấu hiệu để tự nhận ra:
- Người kia đáp bằng "ừ", "vậy hả" liên tục mà không hỏi gì thêm.
- Mình đã kể ba chuyện liên tiếp mà chưa hỏi người kia câu nào.
- Người kia nhìn điện thoại, nhìn cửa, hay đổi tư thế như sắp đứng dậy.
- Câu chuyện của mình cần "nhân tiện kể luôn" thêm một chuyện nữa.
Cách sửa đơn giản nhất: kết thúc mỗi chuyện bằng một câu hỏi trả lượt. "Còn chỗ chị thì sao?", "Anh gặp chuyện kiểu này bao giờ chưa?". Câu hỏi trả lượt không chỉ là phép lịch sự; nó biến bài nói một chiều thành cuộc trò chuyện.
Góc nhìn hôm nay: luyện ba câu chen
Chọn sẵn ba câu chen hợp với mình và tập nói tự nhiên, để lúc cần bật ra ngay:
- Câu cầu nối: "Đúng vậy, mà nhắc tới chuyện đó…"
- Câu xin phép: "Em xen một chút trước khi quên nha."
- Câu khép có hẹn: "Hay quá, mà em phải đi rồi. Lần sau kể tiếp nhé."
Lần tới gặp người nói nhiều, thử để ý xem họ có những "khe" nào: chữ kết câu quen miệng, lúc cười, lúc uống nước. Nghe ra được nhịp của họ là đã chen được một nửa. Nửa còn lại là chen bằng sự tử tế: ghi nhận trước, đổi hướng sau.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chen vào khi người khác nói quá nhiều?
Chờ một chỗ ngắt tự nhiên như cuối câu kể, lúc họ cười hoặc lấy hơi, rồi mở đầu bằng việc ghi nhận điều họ vừa nói trước khi rẽ sang ý mình. Gọi tên họ hoặc giơ tay nhẹ báo trước cũng giúp họ dừng lại. Chen giữa câu mới là kiểu dễ làm người ta phật ý.
Chen ngang khi người khác đang nói có bất lịch sự không?
Ngắt giữa câu bằng chuyện khác hẳn thì thường bị coi là bất lịch sự. Nhưng chen đúng chỗ chuyển lượt, có câu ghi nhận và có lý do rõ ràng thì là chuyện bình thường của hội thoại. Trong nhiều cuộc nói chuyện, người nghe cần chen để cuộc trò chuyện có hai chiều.
Làm sao kết thúc cuộc nói chuyện với người nói nhiều?
Báo thời gian từ đầu ("em có năm phút thôi") là cách nhẹ nhàng nhất. Khi muốn dừng, khen một câu về chuyện họ kể, nói lý do của mình và hẹn lần sau, ví dụ "Hay quá, mà em phải đi đón con rồi, mai kể tiếp nhé". Tránh bỏ đi đột ngột hoặc liếc đồng hồ mãi mà không nói gì.
Vì sao có người nói mãi không dừng?
Thường là vì hào hứng, ngại khoảng lặng, ít có người nghe, hoặc quen kể chuyện theo vòng dài. Hiếm khi là vì họ muốn giành lời. Hiểu lý do giúp chọn cách chen phù hợp, chẳng hạn người ít ai nghe thì có khi nên để họ nói thêm một lúc.
Làm sao biết mình đang nói quá nhiều?
Dấu hiệu thường gặp là người kia chỉ đáp "ừ", "vậy hả" mà không hỏi thêm, nhìn điện thoại hay nhìn ra cửa, và mình đã kể vài chuyện liền mà chưa hỏi lại câu nào. Cách sửa là kết mỗi chuyện bằng một câu hỏi trả lượt cho người kia.
