Trò chuyện với người nghe kém, hãy gọi cho họ chú ý trước, đứng đối diện, để ánh sáng chiếu vào mặt mình, nói rõ và hơi chậm với giọng bình thường hoặc to hơn một chút, chứ đừng hét. Khi họ chưa nghe ra, nói lại bằng từ khác thay vì lặp y nguyên, và viết ra những thông tin quan trọng như giờ hẹn, số tiền, tên người. Cách tốt nhất vẫn là hỏi thẳng họ: "Nói thế nào thì anh nghe rõ nhất?".
Nghe kém không chỉ là chuyện của người già. Theo Báo cáo thế giới về thính lực của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố năm 2021, hơn 1,5 tỷ người trên thế giới có suy giảm thính lực ở một mức nào đó. Người đó có thể là đồng nghiệp ngồi bàn bên, bác bảo vệ chung cư, cô bạn bị ù tai sau một trận sốt, hay chính mình sau nhiều năm làm việc trong xưởng ồn. Bài này nói về cách trò chuyện hằng ngày; còn chẩn đoán và điều trị là việc của bác sĩ.
Vì sao hét to lại làm người nghe kém khó hiểu hơn
Phản xạ tự nhiên khi người kia không nghe là nói to lên. Nhưng hét có ba cái hại:
- Méo âm: khi gào, các nguyên âm bị kéo dài, phụ âm cuối mất, thanh điệu bị dẹt. Với tiếng Việt, mất thanh là mất nghĩa.
- Méo khẩu hình: nhiều người nghe kém dựa một phần vào nhìn môi. Miệng gào thì hình môi khác lúc nói thường, khó đọc hơn.
- Méo cảm xúc: giọng hét nghe như giận, như mất kiên nhẫn. Người nghe kém dễ thấy mình là gánh nặng và thôi không hỏi lại nữa.
Với một số dạng nghe kém, âm quá to còn gây khó chịu, thậm chí đau tai. Vì vậy nguyên tắc là rõ hơn, chứ không phải to hơn: giọng bình thường hoặc to hơn chút ít, phát âm tròn chữ, ngắt nghỉ giữa các cụm.
Chuẩn bị trước khi nói: chỗ đứng, ánh sáng, tiếng ồn
| Việc nên làm | Vì sao |
|---|---|
| Gọi tên hoặc chạm nhẹ vào vai trước khi nói | Người nghe kém hay bỏ lỡ vài chữ đầu câu nếu chưa biết có người đang nói với mình. |
| Đứng đối diện, ngang tầm mắt, cách khoảng một sải tay | Thấy được môi và nét mặt; tiếng không bị phân tán. |
| Đừng đứng quay lưng ra cửa sổ; để ánh sáng chiếu vào mặt mình | Đứng ngược sáng thì mặt mình tối, không đọc được môi. |
| Tắt tivi, kéo cửa, đổi sang góc yên hơn trong quán | Tiếng ồn nền là kẻ thù lớn nhất, kể cả với người đeo máy trợ thính. |
| Không che miệng, không vừa nhai vừa nói, kéo khẩu trang xuống nếu an toàn | Khẩu trang vừa làm nhỏ tiếng vừa che môi. |
| Hỏi họ nghe tai nào rõ hơn, ngồi về phía đó | Nhiều người nghe kém một bên nhiều hơn bên kia. |
Khi nói: chậm vừa phải, câu ngắn, báo trước chủ đề
Báo chủ đề trước khi vào chi tiết
Biết đang nói về chuyện gì giúp người nghe kém đoán được những chữ bị lỡ. Thay vì đột ngột "Mai sáu rưỡi nhé", hãy mở: "Chuyện đi đám cưới con chị Hoa nè. Mai mình đi lúc sáu rưỡi nhé". Khi đổi chủ đề, báo rõ: "Giờ nói chuyện khác nha, chuyện tiền điện".
Chậm vừa đủ, không kéo từng chữ
Nói hơi chậm và ngắt nghỉ sau mỗi cụm ý. Kéo dài từng chữ một làm câu mất nhịp, lại khó hiểu hơn.
Những thứ dễ nghe nhầm thì viết ra
Số và tên là hai thứ dễ nhầm nhất. "Mười bảy" với "mười tám", "bốn trăm" với "năm trăm", "Lan" với "Lành". Ghi lên giấy, gõ vào điện thoại cho họ xem, hoặc giơ ngón tay. Đây không phải hạ thấp ai, mà là cách mọi người đều dùng khi cần chắc chắn.
Khi họ chưa nghe ra: đổi cách nói, đừng bỏ cuộc
Người nghe kém thường nói "Hả?", "Gì cơ?" hoặc gật đầu dù chưa hiểu. Cách xử lý:
- Lần một: nhắc lại câu, chậm và rõ hơn một chút.
- Lần hai: nói lại bằng từ khác. "Mai đi khám lúc mấy giờ?" → "Ngày mai đó, bác sĩ hẹn lúc nào?". Có những từ dễ nghe hơn từ khác.
- Lần ba: viết ra, hoặc chỉ vào đồng hồ, lịch, vật cụ thể.
Câu tối kỵ là "Thôi, không có gì đâu". Với người nghe kém, câu này nghĩa là "chuyện này không đáng để nói cho bạn". Nghe câu đó nhiều lần, người ta dần rút khỏi các cuộc trò chuyện. Nếu chuyện thật sự không quan trọng, vẫn nên tóm một câu: "Chuyện vui thôi, kể hồi chiều con mèo nhảy lên bàn".
Nói thế này, thay vì thế này
| Tránh | Nên |
|---|---|
| "Điếc à?", "Nghe không rõ à?" với giọng bực | "Để con nói lại nha bác." |
| Nói từ phòng bên sang | Đi qua phòng, đứng trước mặt rồi mới nói. |
| Nói với người đi cùng thay vì người nghe kém ("Bác này muốn gì?") | Nói thẳng với chính người đó, nhìn vào họ. |
| Lặp y nguyên câu cũ lần thứ ba, to hơn | Đổi từ, viết ra, chỉ vào vật. |
| "Thôi không có gì đâu" | Tóm lại một câu ngắn chuyện vừa nói. |
| Đoán giùm "Chắc bác nghe rồi đúng không?" | "Bác nhắc lại giờ hẹn giúp con được không?" |
Trong bữa cơm đông người
Người nghe kém thấy khó nhất không phải nói chuyện hai người, mà là bàn đông: nhiều giọng chồng nhau, tiếng bát đũa, tiếng nhạc quán. Họ thường cười theo dù không biết mọi người đang cười chuyện gì. Vài việc nhỏ giúp họ ở lại trong câu chuyện:
- Mỗi lúc một người nói. Nhắc nhẹ cả bàn khi có hai, ba người cùng nói.
- Cho họ ngồi chỗ nhìn thấy hầu hết mọi người, lưng quay về phía ồn.
- Người ngồi cạnh tóm tắt khi chủ đề đổi: "Đang nói chuyện thằng Tí đậu đại học đó chú".
- Chọn quán yên, tránh giờ cao điểm, tránh chỗ ngay loa.
Máy trợ thính và những hiểu lầm hay gặp
Nhiều người nghĩ đeo máy trợ thính rồi thì nghe như bình thường. Thực tế máy giúp nghe rõ hơn nhưng không trả lại thính lực như cũ; tiếng ồn nền, nhiều người nói cùng lúc vẫn là khó. Người đeo máy vẫn cần những điều đã nói ở trên.
Hiểu lầm khác là coi người nghe kém là "lãng", "lẩm cẩm". Nghe không ra một câu không có nghĩa là không hiểu nổi câu đó. Khi được nghe rõ, họ trò chuyện sắc sảo như ai.
Nếu thấy người thân hay hỏi lại, mở tivi to, hay đáp lạc đề, nên khuyên họ đi khám tai mũi họng và đo thính lực. Không nên tự chẩn đoán, và không nên tự mua máy trợ thính mà không có hướng dẫn của bác sĩ hay chuyên viên thính học.
Góc nhìn hôm nay: thói quen nhỏ cho mọi cuộc trò chuyện
Nhiều điều ở trên có ích cho tất cả mọi người, không riêng người nghe kém: nói khi đã ở cùng phòng, không nói vọng từ bếp ra; giữ miệng không bị che; nói rõ số và tên; chọn chỗ yên để nói chuyện quan trọng. Thử áp dụng một tuần ở nhà, sẽ thấy cả nhà ít phải "hả?" hơn.
- Trước khi nói, gọi tên người nghe.
- Không nói khi quay lưng hoặc đang ở phòng khác.
- Gặp "hả?" lần hai thì đổi từ, đừng nói to hơn.
- Thông tin quan trọng thì viết ra.
- Không bao giờ dùng câu "thôi không có gì".
Câu hỏi thường gặp
Nói chuyện với người nghe kém thế nào cho đúng?
Gọi họ chú ý trước, đứng đối diện để họ thấy mặt và môi mình, chọn chỗ yên và có ánh sáng chiếu vào mặt mình. Nói rõ, hơi chậm, giọng bình thường hoặc to hơn chút, không hét. Khi họ chưa nghe ra thì đổi cách nói hoặc viết ra.
Vì sao không nên hét với người nghe kém?
Hét làm méo âm và méo khẩu hình, khiến lời nói khó hiểu hơn, đặc biệt với tiếng Việt vốn dựa vào thanh điệu. Giọng hét còn nghe như đang bực, làm người nghe kém ngại hỏi lại. Với một số dạng nghe kém, âm quá to còn gây khó chịu.
Người đeo máy trợ thính có nghe như người bình thường không?
Không hẳn. Máy trợ thính giúp nghe rõ hơn nhưng không trả lại thính lực như cũ; tiếng ồn nền và nhiều người nói cùng lúc vẫn gây khó. Vì vậy vẫn cần đứng đối diện, chọn chỗ yên và nói rõ khi trò chuyện với người đeo máy.
Khi nào nên khuyên người thân đi đo thính lực?
Khi thấy họ hay hỏi lại, mở tivi to hơn người khác, đáp lạc đề trong bàn đông hoặc than ù tai. Nên khuyên họ khám tai mũi họng và đo thính lực để bác sĩ đánh giá. Không nên tự chẩn đoán hay tự mua máy trợ thính khi chưa được hướng dẫn.
Có bao nhiêu người bị suy giảm thính lực?
Theo Báo cáo thế giới về thính lực của WHO năm 2021, hơn 1,5 tỷ người trên thế giới có suy giảm thính lực ở một mức nào đó. Phần lớn ở mức nhẹ, nhưng vẫn đủ để gây khó khăn khi trò chuyện ở nơi ồn.
