Trò chuyện với trẻ con của bạn bè, hàng xóm khi chưa quen, đừng hỏi ngay mà để bé quan sát mình nói chuyện với bố mẹ bé trước, rồi mở lời bằng một câu nhận xét về thứ bé đang cầm hay đang làm: "Cái xe này có đèn luôn hả?". Hỏi những câu cụ thể về thứ bé thích, tránh hỏi điểm số, hỏi "thương bố hay thương mẹ", và đừng trêu doạ. Nếu bé chưa muốn nói, cứ để bé yên; trẻ con sẽ tự lại gần khi thấy an toàn.
Bài này dành cho người lớn gặp trẻ con không phải con mình: đến nhà bạn chơi, gặp bé hàng xóm ở sân chung cư, ngồi chung bàn tiệc với con của đồng nghiệp. Không bàn chuyện bố mẹ dạy con; chỉ bàn chuyện một người lớn xa lạ nói gì để một đứa trẻ thấy dễ chịu.
Vì sao trẻ con hay núp sau lưng bố mẹ khi gặp người lạ
Với trẻ nhỏ, người lớn chưa quen là một ẩn số: to lớn, nói to, hay nhìn chằm chằm, đôi khi còn đưa tay ra véo má. Núp sau lưng mẹ, ôm chân bố, quay mặt đi là cách bé tự cho mình thời gian để quan sát. Đây là phản ứng bình thường, không phải "hư" hay "nhát".
Nhiều trẻ xem cách bố mẹ mình đối xử với người lạ để quyết định có nên tin người đó không. Vì vậy, bước đầu tiên không phải là nói với bé, mà là nói với bố mẹ bé, vui vẻ và thoải mái, trong khi bé đứng cạnh nghe. Năm, mười phút sau, bé thường đã sẵn sàng hơn nhiều.
Câu mở lời: nhận xét trước, hỏi sau
Một câu hỏi thẳng như "Con tên gì? Mấy tuổi rồi?" đòi bé phải đáp ngay, trước mặt người lạ. Với trẻ chưa quen, đó là áp lực. Câu nhận xét thì không đòi gì cả: bé đáp cũng được, im cũng được.
| Thay vì | Thử nói |
|---|---|
| "Con tên gì? Chào cô đi!" | "Ồ, con khủng long này có răng nhọn ghê." |
| "Sao không nói gì vậy?" | (Quay sang nói chuyện với bố mẹ bé, để bé tự lại gần.) |
| "Lại đây chú bế cái nào!" | "Bức tranh này con vẽ hả? Có cả mặt trời màu tím luôn." |
| "Học lớp mấy rồi? Có giỏi không?" | "Ở trường con có giờ nào con thích nhất?" |
| "Ăn gì mà mập thế này?" | "Con đang ăn bánh gì vậy? Nhìn ngon ghê." |
Mẹo nhỏ: hạ người xuống ngang tầm mắt bé khi nói, ngồi xổm hoặc ngồi ghế thấp. Một người lớn cúi nhìn từ trên xuống trông khác hẳn một người ngồi ngang hàng.
Hỏi gì cho đúng tuổi
Không có bảng chuẩn nào cho mọi đứa trẻ. Bảng dưới chỉ là gợi ý chung, dựa trên điều bé ở tầm tuổi đó hay quan tâm:
| Tầm tuổi | Bé hay thích nói về | Câu gợi ý |
|---|---|---|
| 3–5 tuổi | Đồ chơi đang cầm, con vật, màu sắc, chuyện vừa xảy ra | "Con mèo nhà con tên gì?", "Hôm nay con đi đâu mà có mũ đẹp thế?" |
| 6–9 tuổi | Bạn ở lớp, phim hoạt hình, đồ sưu tầm, chuyện trường | "Lớp con có bạn nào vui nhất?", "Con đang mê phim gì đó?" |
| 10–12 tuổi | Sở thích riêng, thể thao, đồ tự làm, điều mới biết | "Nghe mẹ con nói con đang tập bơi. Bơi được mấy vòng rồi?" |
| Tuổi teen | Muốn được nói chuyện như người lớn, không thích bị hỏi chuyện học | "Dạo này em hay nghe nhạc gì?", "Em thấy quán này món nào được?" |
Với tuổi teen, cách tốt nhất là hỏi ý kiến như hỏi một người lớn. Một câu "em thấy sao?" có giá trị hơn mười câu khen "lớn nhanh quá".
Những câu người lớn hay nói mà trẻ không thích
Hỏi điểm số, so sánh
"Thi được mấy điểm?", "Đứng thứ mấy lớp?", "Sao không giỏi như anh Bin nhà bác?". Câu hỏi về điểm biến cuộc gặp thành buổi kiểm tra, và đặt bé vào chỗ phải khoe hoặc phải xấu hổ trước mặt người lạ. Hỏi về việc bé thích làm ở trường thì nhẹ hơn nhiều.
Câu hỏi bắt chọn phe
"Thương bố hay thương mẹ hơn?" là câu quen thuộc mà nhiều người lớn hỏi cho vui. Với một đứa trẻ, đó là câu hỏi không có lời đáp đúng. Bỏ hẳn.
Trêu doạ
"Mẹ bỏ con rồi, ở với cô nhé", "Không ngoan chú bắt đi", "Cho chú cái bánh này nhé" rồi giật lấy. Người lớn thấy vui, trẻ có thể thấy sợ thật. Trẻ nhỏ chưa luôn phân biệt được đùa và thật, nhất là từ người lạ.
Nhận xét về cơ thể
"Sao đen thế?", "Mập ú", "Răng sún hết rồi kìa". Trẻ nghe và nhớ lâu hơn người lớn tưởng.
Ép chạm vào người
Véo má, bế bổng, đòi hôn, đòi ôm khi bé chưa muốn. Hãy hỏi trước: "Cho cô đập tay một cái nào?". Bé không muốn thì thôi, cười một cái là được.
Khi bé bắt đầu nói: nghe cho thật, hỏi tiếp cho đúng
Một khi bé đã mở lời, trẻ con thường kể rất nhiều, nhảy từ chuyện này sang chuyện khác. Đây là lúc người lớn hay "nghe cho có", vừa gật vừa nhìn sang chỗ khác. Trẻ nhận ra điều đó rất nhanh.
Cách giữ cuộc trò chuyện:
- Nhắc lại một chi tiết bé vừa kể: "Con chó nhà con đuổi con gà hả? Rồi con gà chạy đi đâu?".
- Hỏi "rồi sao nữa?" thay vì sửa chuyện bé kể cho đúng logic.
- Chia sẻ một mẩu nhỏ của mình: "Hồi nhỏ cô cũng bị con ngỗng đuổi một lần". Trẻ thích nghe người lớn từng nhỏ.
- Không chen bài học vào ("Thế là phải biết nghe lời mẹ nhé"). Đó là việc của bố mẹ bé.
Giữ ranh giới cho đúng
Nói chuyện với con người khác cũng có những nguyên tắc an toàn mà người lớn tử tế nào cũng nên giữ:
- Nói chuyện ở chỗ bố mẹ bé nhìn thấy, không dẫn bé đi riêng.
- Không bảo bé giữ bí mật với bố mẹ, kể cả bí mật nhỏ như "đừng nói mẹ cô cho kẹo nhé".
- Hỏi bố mẹ trước khi cho bé ăn gì (bé có thể dị ứng hoặc đang kiêng).
- Không hỏi chuyện riêng của gia đình bé qua miệng bé: "Ở nhà bố mẹ có cãi nhau không?", "Nhà con có giàu không?".
- Không chụp ảnh, đăng ảnh bé khi chưa hỏi bố mẹ.
Góc nhìn hôm nay: ba câu dùng được với hầu hết trẻ
Lần tới gặp con của bạn bè, hàng xóm, thử chuẩn bị sẵn:
- Một câu nhận xét về thứ bé đang cầm: "Cái balo này có hình con cá mập hả?".
- Một câu hỏi về thứ bé thích: "Con thích con vật nào nhất?".
- Một câu để lại cửa cho lần sau: "Lần sau cô qua, con kể cô nghe tiếp chuyện con mèo nha".
Và nếu bé vẫn núp sau lưng mẹ, cứ quay sang nói chuyện với người lớn. Đến lúc ra về, một cái vẫy tay "Chào con nhé" là đủ. Lần sau gặp lại, bé có khi sẽ là người chạy ra trước.
Câu hỏi thường gặp
Nói chuyện với trẻ con chưa quen thì nói gì?
Nên bắt đầu bằng một câu nhận xét về thứ bé đang cầm hoặc đang làm, như "con khủng long này có răng nhọn ghê", thay vì hỏi dồn tên, tuổi. Câu nhận xét không đòi bé phải đáp ngay. Khi bé đã hưởng ứng, hỏi về thứ bé thích như con vật, đồ chơi, phim hoạt hình.
Vì sao trẻ con hay ngại người lạ?
Với trẻ, người lớn chưa quen là người cần quan sát trước khi tin, nên bé hay núp sau bố mẹ để có thời gian nhìn. Đây là phản ứng bình thường. Khi thấy bố mẹ mình nói chuyện vui vẻ với người lạ, bé thường dễ lại gần hơn.
Có nên hỏi trẻ "thương bố hay thương mẹ hơn"?
Không nên. Đây là câu hỏi bắt trẻ chọn phe giữa hai người bé thương, không có câu trả lời đúng. Nhiều người lớn hỏi cho vui nhưng trẻ có thể thấy khó xử. Hỏi về sở thích của bé là lựa chọn tốt hơn.
Có nên hỏi điểm số con của bạn bè?
Nên tránh, nhất là trước mặt người khác. Câu hỏi điểm số đặt trẻ vào thế phải khoe hoặc phải xấu hổ, và dễ dẫn tới so sánh. Hỏi bé thích giờ học nào, chơi với bạn nào ở trường thì tự nhiên hơn.
Trêu trẻ con có sao không?
Những câu trêu doạ như "mẹ bỏ con rồi" hay giả vờ giật đồ có thể làm trẻ nhỏ sợ thật, vì trẻ chưa luôn phân biệt được đùa với thật, nhất là từ người lạ. Muốn vui với bé, hãy cùng bé cười về một chuyện ngộ nghĩnh thay vì trêu chính bé.
