Trò chuyện với người nước ngoài học tiếng Việt: nói chậm, chọn từ dễ

Trò chuyện với người nước ngoài đang học tiếng Việt, hãy nói chậm hơn một chút nhưng vẫn liền mạch, giữ thanh điệu rõ, mỗi câu một ý, chọn từ phổ thông thay cho tiếng lóng và thành ngữ. Khi họ nói sai, đáp lại bằng câu đúng thay vì sửa lỗi; khi họ chưa hiểu, nói lại bằng từ khác chứ đừng nói to hơn. Và trước khi chuyển sang tiếng Anh, hỏi xem họ có muốn tiếp tục bằng tiếng Việt không.

Người học tiếng Việt ngày càng nhiều: người làm việc ở các thành phố lớn, sinh viên trao đổi, người có vợ hoặc chồng là người Việt, con cháu kiều bào lớn lên ở nước ngoài. Với họ, mỗi cuộc trò chuyện ở quán phở hay ở chợ là một buổi học thật. Cách người bản xứ nói chuyện quyết định buổi học đó trôi chảy hay làm họ nản.

Người bản xứ thường tự đổi cách nói, nhưng không phải lúc nào cũng đúng

Gặp người nói chưa sõi, hầu hết chúng ta tự động đổi cách nói. Nhà ngôn ngữ học Charles A. Ferguson nghiên cứu hiện tượng này từ những năm 1970 và gọi nó là "foreigner talk", tạm dịch là lối nói với người nước ngoài. Có những thay đổi giúp ích: nói chậm hơn, câu ngắn hơn, lặp lại từ khoá. Có những thay đổi gây hại: bỏ bớt từ khiến câu sai ngữ pháp ("Anh… ăn… đây… ngon"), nói to như thể người kia nghe kém, hoặc giọng như nói với trẻ con.

Mục tiêu không phải là nói khác đi hoàn toàn, mà là giữ nguyên tiếng Việt tự nhiên, chỉ bớt độ khó. Người học cần nghe câu đúng, đủ, chỉ chậm và rõ hơn một chút.

Năm điều chỉnh nhỏ giúp người học hiểu ngay

1. Chậm vừa phải, không tách từng chữ

Tiếng Việt là ngôn ngữ có thanh điệu, mỗi âm tiết mang một thanh. Khi nói nhanh, các thanh bị nuốt, "mua" với "múa" với "mùa" dễ lẫn. Nói chậm hơn bình thường một chút và giữ thanh rõ là đủ. Đừng nói từng chữ một cách rời rạc; nhịp câu bị phá thì người học lại khó nhận ra cụm từ quen.

2. Một câu, một ý

"Chiều nay nếu rảnh thì qua nhà chị ăn cơm, có bé Na về nữa, nhớ mang theo cái sạc mà hôm trước em mượn" là bốn ý trong một hơi. Tách ra: "Chiều nay em rảnh không? Qua nhà chị ăn cơm nhé. Bé Na cũng về. À, nhớ mang cái sạc nha."

3. Từ phổ thông trước, từ địa phương sau

Người học thường được dạy một số từ cơ bản trước. Dùng từ ấy trước, rồi mới thêm cách nói quen miệng của vùng mình nếu muốn họ biết thêm. "Cái bát, ở đây hay gọi là cái chén". Đây không phải chuyện từ nào "đúng" hơn; tiếng Việt ở mỗi vùng đều là tiếng Việt. Chỉ là người học cần một điểm bám trước khi học thêm biến thể.

4. Bớt tiếng lóng, thành ngữ, nói tắt

"Đỉnh của chóp", "xu cà na", "ăn cơm trước kẻng", "50k" là những thứ người học khó đoán. Nếu dùng, giải thích luôn: "Năm mươi nghìn đó, người ta hay nói tắt là năm chục".

5. Nói đủ chủ ngữ

Tiếng Việt nói hằng ngày hay bỏ chủ ngữ: "Ăn chưa?", "Đi đâu đấy?". Người bản xứ hiểu ngay, người học thì phải đoán đang hỏi ai. Thêm chủ ngữ vào: "Anh ăn cơm chưa?". Câu dài hơn một chữ mà dễ hiểu hơn hẳn.

Những chỗ tiếng Việt hay làm người học bối rối

Khi họ không hiểu: nói lại bằng từ khác, đừng nói to hơn

Phản xạ quen thuộc khi người kia không hiểu là lặp lại y nguyên, to hơn. Người học không nghe kém; họ thiếu một từ. Nói to không thêm được từ nào. Cách hiệu quả hơn:

1. Đổi từ: "Em có muốn gói lại không?" → "Em mang về nhà không? Bỏ vào túi?".
2. Chỉ vào vật, làm động tác, vẽ ra giấy.
3. Chia nhỏ câu thành hai, ba câu ngắn.
4. Kiểm tra lại nhẹ nhàng: "Vậy mai mấy giờ mình gặp?" để họ nhắc lại, thay cho câu "hiểu không?" mà ai cũng sẽ đáp là "hiểu".

Câu "hiểu không?" ít giúp được gì vì người học ngại nói là không hiểu. Một câu hỏi để họ nhắc lại thông tin chính cho biết rõ hơn họ đã nắm được tới đâu.

Khi họ nói sai: đáp lại bằng câu đúng

Người học sẽ nói những câu chưa chuẩn: "Hôm qua em đi chợ mua ba quả cá", "Chị đẹp nhiều". Dừng lại sửa từng lỗi biến cuộc trò chuyện thành giờ kiểm tra. Cách mà giáo viên ngoại ngữ hay dùng là nói lại câu đúng trong lời đáp của mình, rồi tiếp tục chuyện:

• "Mua ba quả cá" → "À, em mua ba con cá à? Cá gì vậy?"
• "Chị đẹp nhiều" → "Cảm ơn em, chị đẹp lắm hả? Hôm nay đi đám cưới mà."
• "Em đã đi Huế năm sau" → "Năm ngoái em đi Huế hả? Có ăn bún bò không?"

Người học nghe được dạng đúng ngay sau câu mình nói, mà không bị ngắt mạch. Nếu họ hỏi thẳng "em nói vậy đúng không?", lúc đó mới giải thích. Có người thích được sửa kỹ, có người không; hỏi họ một lần là biết.

Có nên chuyển sang tiếng Anh?

Nhiều người Việt chuyển sang tiếng Anh ngay khi thấy người kia nói ngập ngừng, với ý tốt là giúp. Nhưng với người đang học, mỗi lần bị chuyển sang tiếng Anh là mất một lần luyện. Người học ngoại ngữ ở đâu cũng quen cảnh này: muốn luyện mà người đối diện cứ đổi sang thứ tiếng mình đã biết.

Cách tôn trọng nhất là hỏi: "Mình nói tiếng Việt tiếp nhé, chỗ nào khó thì nói mình". Nếu việc cần làm gấp và quan trọng (hướng dẫn đi viện, ký giấy tờ), dùng ngôn ngữ mà cả hai hiểu chắc nhất. Còn ở quán ăn, ở chợ, ở bữa cơm, cứ để tiếng Việt chậm rãi.

Những điều nên tránh

• Cười khi họ phát âm sai thanh, kể cả cười vì thấy dễ thương. Người học rất dễ nhận ra và ngại nói tiếp.
• Bắt chước lại giọng họ cho cả bàn nghe.
• Khen quá mức một câu rất đơn giản ("Trời ơi nói tiếng Việt giỏi quá!") mỗi lần họ chào. Khen một lần vừa phải thì vui; khen mãi thì như nhắc rằng họ là người ngoài.
• Nói về họ bằng tiếng Việt nhanh ngay trước mặt, nghĩ là họ không hiểu.
• Hỏi những câu riêng tư dồn dập (lương, hôn nhân, tuổi) chỉ vì họ là người nước ngoài.

Góc nhìn hôm nay: tự luyện "nói dễ" trong một tuần

Kỹ năng nói cho người học hiểu cũng có ích khi nói với trẻ nhỏ, người lớn tuổi, hay đồng nghiệp ở vùng khác. Thử vài việc sau:

• Đọc to một tin nhắn dài của mình rồi tách nó thành câu một ý.
• Liệt kê năm từ lóng mình hay dùng và tìm cách nói phổ thông tương ứng.
• Tập nói số tiền đầy đủ ("hai trăm năm mươi nghìn đồng") thay vì nói tắt.
• Khi gặp người học tiếng Việt, thay câu "hiểu không?" bằng câu để họ nhắc lại thông tin.

Ai từng học một ngoại ngữ đều nhớ cảm giác biết ơn một người bản xứ chịu nói chậm, chịu chờ mình nghĩ. Người học tiếng Việt cũng vậy.