Con người thời nhắn tin chưa chắc đã nói chuyện ít đi về tổng số lời, nhưng có dấu hiệu là ta dành ít thời gian hơn cho những cuộc trò chuyện mặt đối mặt, và nhiều cuộc trò chuyện sâu bị thay bằng tin nhắn ngắn. Các nghiên cứu cho thấy nghe giọng nói, nhìn mặt nhau tạo cảm giác gắn bó rõ hơn chữ viết — và ta thường đoán sai rằng gọi điện sẽ ngượng hơn nhắn tin. Câu trả lời thực tế không phải là bỏ nhắn tin, mà là dùng tin nhắn để hẹn nhau, và để dành chuyện quan trọng cho giọng nói.
Có thật là ta nói chuyện ít đi?
Câu hỏi này khó trả lời bằng số liệu chắc chắn, vì ít nơi đo được "lượng trò chuyện" của một xã hội qua nhiều năm. Ở Việt Nam, hiện chưa có khảo sát dài hạn đáng tin nào đo riêng chuyện này.
Ở Mỹ, khảo sát sử dụng thời gian hằng năm của chính phủ cho phép so sánh qua nhiều năm. Một báo cáo năm 2023 của Tổng Y sĩ Hoa Kỳ về tình trạng cô đơn dẫn số liệu này cho thấy thời gian người Mỹ dành để gặp gỡ bạn bè trực tiếp giảm rõ rệt trong khoảng 2003–2020, giảm mạnh nhất ở người trẻ. Giai đoạn ấy trùng với lúc điện thoại thông minh và mạng xã hội phổ biến, nhưng trùng thời gian không có nghĩa là một bên gây ra bên kia; năm 2020 còn có ảnh hưởng của dịch bệnh.
Còn tổng số lời nói thì sao? Một nghiên cứu nổi tiếng của Matthias Mehl và cộng sự (2007, tạp chí Science) dùng máy ghi âm đeo người, ước tính sinh viên nói trung bình khoảng 16.000 từ mỗi ngày, nam và nữ gần như ngang nhau, với chênh lệch rất lớn giữa người này người kia. Nghiên cứu này làm trước khi điện thoại thông minh phổ biến, và chưa có nghiên cứu cùng kiểu đủ lớn để so sánh trước – sau.
Tóm lại: chưa đủ cơ sở để nói "con người nói ít đi". Nhưng có cơ sở để nói rằng một phần thời gian gặp nhau đã chuyển thành thời gian nhắn cho nhau.
Chữ viết và giọng nói: khác nhau ở đâu
Một tin nhắn có thể mang cùng nội dung với một câu nói, nhưng mất đi nhiều thứ: giọng lên xuống, tiếng cười, khoảng ngập ngừng, nét mặt. Nhiều nghiên cứu đã thử đo xem điều đó ảnh hưởng thế nào tới cảm giác gắn bó.
- Sherman, Michikyan và Greenfield (2013) cho từng cặp bạn thân trò chuyện qua bốn cách: gặp trực tiếp, gọi video, gọi thoại, nhắn tin. Cảm giác gắn bó cao nhất khi gặp mặt, thấp nhất khi nhắn tin; gọi video và gọi thoại nằm ở giữa.
- Kumar và Epley (2021) hỏi người tham gia đoán trước: liên lạc lại với một người bạn cũ bằng cuộc gọi sẽ thế nào so với nhắn tin. Phần lớn đoán gọi điện sẽ ngượng hơn. Thực tế, gọi điện không ngượng hơn đáng kể nhưng tạo cảm giác gắn bó mạnh hơn rõ rệt.
Kết quả thứ hai đáng nhớ nhất: ta né gọi điện vì sợ ngượng, nhưng nỗi sợ ấy phần lớn là đoán sai.
Chuyện sâu và chuyện phiếm: điều làm người ta vui
Năm 2010, Mehl và cộng sự công bố một nghiên cứu khác trên tạp chí Psychological Science, cũng dùng máy ghi âm đeo người. Những người hạnh phúc hơn có nhiều cuộc trò chuyện "có nội dung" hơn — trao đổi ý nghĩ, chuyện đời, điều quan trọng — so với những người kém hạnh phúc. Năm 2018, một nhóm nghiên cứu làm lại với số người lớn hơn: mối liên hệ giữa chuyện sâu và cảm giác hạnh phúc vẫn thấy được, nhưng không thấy chuyện phiếm làm người ta kém vui đi.
Hai nghiên cứu này chỉ cho thấy mối tương quan, không chứng minh trò chuyện sâu làm người ta vui hơn. Nhưng chúng gợi một điều đáng suy nghĩ: tin nhắn rất hợp cho chuyện ngắn, chuyện phiếm, chuyện sắp xếp; còn chuyện sâu thường cần nhịp chậm và giọng nói.
Điều nhắn tin làm tốt, điều trò chuyện làm tốt
Không có lý do gì để coi nhắn tin là kẻ thù. Nó giúp người ở xa giữ liên lạc, giúp người ngại nói mở lời, giúp cả nhà sắp xếp việc chung. Vấn đề chỉ là dùng đúng việc.
| Nhắn tin hợp với | Trò chuyện trực tiếp, gọi điện hợp với |
|---|---|
| Hẹn giờ, gửi địa chỉ, nhắc việc | Chuyện có cảm xúc: tin buồn, tin vui lớn, lời chia sẻ |
| Hỏi thăm nhanh: "Hôm nay ổn không?" | Chuyện dễ hiểu lầm, cần hỏi qua hỏi lại |
| Gửi ảnh, gửi tài liệu | Chuyện cần quyết nhanh mà có nhiều lựa chọn |
| Liên lạc khi người kia đang bận, khác múi giờ | Nối lại với người lâu ngày không gặp |
| Mở lời trước một cuộc gặp | Hiểu một người sâu hơn |
Một quy tắc dễ nhớ: nhắn để hẹn, gặp để nói. Tin nhắn "cuối tuần cà phê không?" làm tốt việc của nó; câu chuyện thật nên để tới quán.
Khi trò chuyện trực tiếp bị điện thoại chen ngang
Ngồi chung bàn mà mỗi người một điện thoại là cảnh quen ở quán xá, trong bữa cơm gia đình. Một số nghiên cứu, như của Andrew Przybylski và Netta Weinstein (2013), cho thấy chỉ cần có điện thoại đặt trên bàn cũng làm người trò chuyện thấy cuộc nói chuyện kém gần gũi hơn — dù các nghiên cứu lặp lại sau này cho kết quả không đồng nhất. Điều ít tranh cãi hơn là: cầm điện thoại lên giữa câu chuyện của người khác thì người kia nhận ra ngay.
Vài câu đơn giản giúp giữ cuộc trò chuyện khi thật sự phải xem máy:
- "Đợi mình một chút, mẹ mình nhắn hỏi chuyện đón con, trả lời xong mình nghe tiếp."
- "Mình úp máy xuống nhé, có gì gấp thì họ gọi."
- "Khoan, mình tra lại tên quán đó cho đúng rồi kể tiếp." — biến việc xem máy thành phần của câu chuyện.
Giữ thói quen trò chuyện trong thời nhắn tin
Dưới đây là những thói quen nhỏ, không đòi hỏi bỏ điện thoại:
- Một cuộc gọi mỗi tuần. Chọn một người bạn hay người thân mà mình chỉ còn nhắn qua lại, gọi một cuộc mười phút. Theo kết quả của Kumar và Epley, khả năng cao là nó dễ chịu hơn mình nghĩ.
- Đổi tin nhắn dài thành câu "gọi chút được không?". Khi thấy mình đang gõ tin thứ năm để giải thích một chuyện, đó là lúc nên gọi.
- Một bữa cơm không màn hình. Không cần mọi bữa, chỉ cần một bữa cố định trong tuần, cả nhà để điện thoại ở chỗ khác.
- Ra khỏi nhóm chat để gặp nhau. Nhóm bạn cũ chỉ còn thả biểu tượng cho nhau? Một tin "cuối tháng này họp lớp nhỏ ở quán cũ không?" có thể đánh thức cả nhóm.
- Để dành chuyện hay để kể trực tiếp. Không phải chuyện gì cũng cần đăng ngay. "Để gặp kể" làm cuộc gặp có thêm lý do.
Góc nhìn hôm nay: một thời kỳ chuyển đổi chứ chưa phải dấu chấm hết
Mỗi phương tiện mới đều từng bị lo là sẽ giết chết chuyện trò: điện thoại bàn, rồi tivi, rồi máy tính. Chuyện trò vẫn sống, chỉ đổi hình dạng. Nhà nghiên cứu Sherry Turkle, trong cuốn Reclaiming Conversation (2015), cho rằng ta đang đổi những cuộc trò chuyện chậm, khó lường, đôi khi ngượng nghịu lấy sự kết nối tiện lợi và kiểm soát được — và đề nghị chủ động giành lại chỗ cho trò chuyện, nhất là trong gia đình, lớp học, nơi làm việc. Có thể đồng ý hoặc không với mọi lập luận của bà, nhưng lời gợi ý cuối cùng thì dễ làm: dành chỗ cho trò chuyện một cách có chủ ý.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc cuốn sách của Turkle, hoặc tìm bài "It's surprisingly nice to hear you" của Kumar và Epley (2021) — một nghiên cứu ngắn, dễ đọc, kết luận dùng được ngay.
Câu hỏi thường gặp
Con người có đang nói chuyện ít đi vì điện thoại không?
Chưa có đủ số liệu dài hạn để khẳng định con người nói ít đi. Số liệu sử dụng thời gian ở Mỹ cho thấy thời gian gặp bạn bè trực tiếp giảm rõ trong khoảng 2003–2020, nhưng không chứng minh được điện thoại là nguyên nhân duy nhất.
Gọi điện hay nhắn tin tạo cảm giác gần gũi hơn?
Nghiên cứu của Kumar và Epley (2021) cho thấy gọi điện tạo cảm giác gắn bó mạnh hơn nhắn tin rõ rệt, dù người ta thường đoán trước rằng gọi điện sẽ ngượng hơn. Nghiên cứu năm 2013 của Sherman và cộng sự cũng thấy gặp trực tiếp gắn bó nhất, nhắn tin ít nhất.
Mỗi người nói bao nhiêu từ một ngày?
Nghiên cứu của Mehl và cộng sự năm 2007 ước tính sinh viên nói khoảng 16.000 từ mỗi ngày, nam và nữ gần ngang nhau. Chênh lệch giữa từng người rất lớn, nên con số này chỉ là mức trung bình của nhóm được nghiên cứu.
Trò chuyện sâu có làm người ta hạnh phúc hơn không?
Nghiên cứu năm 2010 của Mehl và cộng sự và một nghiên cứu lặp lại năm 2018 đều thấy người có nhiều cuộc trò chuyện có nội dung thường hạnh phúc hơn. Đây là mối tương quan, chưa chứng minh được quan hệ nhân quả.
Làm sao giữ thói quen trò chuyện khi ai cũng nhắn tin?
Dùng tin nhắn để hẹn và để dành chuyện quan trọng cho giọng nói hoặc gặp mặt. Một cuộc gọi mỗi tuần, một bữa cơm không màn hình, và gọi ngay khi thấy mình đang gõ tin nhắn dài là những thói quen dễ bắt đầu.
