Nghề hỏi chuyện: người phỏng vấn, người dẫn chuyện làm việc thế nào

Người phỏng vấn và người dẫn chuyện làm việc bằng ba thứ: chuẩn bị kỹ trước khi gặp, hỏi những câu mở rồi hỏi tiếp vào chính điều người kia vừa nói, và biết im lặng để người kia nói thêm. Nghề hỏi chuyện có lịch sử gần hai trăm năm trong báo chí và hơn bảy mươi năm trong ngành lịch sử truyền miệng. Những thói quen của nghề này dùng được ngay trong một buổi trò chuyện bình thường, khi mình thật lòng muốn hiểu một người.

Phỏng vấn ra đời khi nào

Ngày nay ta coi bài phỏng vấn là chuyện đương nhiên của báo chí, nhưng nó là một phát minh khá muộn. Trước thế kỷ 19, báo chủ yếu đăng văn bản chính thức, thư từ, bài bình luận. Việc phóng viên tìm tới một người, hỏi rồi in lại câu trả lời gần như nguyên lời là một bước mới.

Hai mốc hay được các sách lịch sử báo chí nhắc tới đều ở nước Mỹ. Năm 1836, James Gordon Bennett, chủ tờ New York Herald, đưa tin về một vụ án mạng ở New York và in lại cuộc nói chuyện của ông với một nhân chứng — thường được kể là một trong những bài phỏng vấn báo chí đầu tiên. Năm 1859, Horace Greeley của tờ New York Tribune đăng cuộc trò chuyện với một nhà lãnh đạo tôn giáo ở Utah theo lối hỏi – đáp từng câu, khuôn mà các bài phỏng vấn sau này hay theo.

Không phải ai cũng hoan nghênh. Một thời gian dài, nhiều người coi phỏng vấn là tò mò, xâm phạm, hạ thấp nghề báo. Phải tới cuối thế kỷ 19, phỏng vấn mới thành thể loại quen thuộc.

Lịch sử truyền miệng: hỏi chuyện người bình thường

Năm 1948, nhà sử học Allan Nevins lập chương trình lịch sử truyền miệng ở Đại học Columbia (New York). Ý tưởng là ghi âm lời kể của những người từng chứng kiến các sự kiện, coi đó là nguồn sử liệu bên cạnh giấy tờ. Từ đó lịch sử truyền miệng thành một ngành có phương pháp riêng: cách chọn người kể, cách đặt câu hỏi không dẫn dắt, cách lưu trữ và xin phép công bố.

Người làm cho thể loại này nổi tiếng với công chúng là Studs Terkel (1912–2008), người dẫn chương trình phát thanh ở Chicago. Ông mang máy ghi âm đi hỏi chuyện những người bình thường. Cuốn Working (1974) gồm lời kể của rất nhiều người làm đủ nghề — từ công nhân nhà máy thép tới người phục vụ bàn — nói về công việc hằng ngày của họ. Sức nặng của cuốn sách không nằm ở câu hỏi của Terkel mà ở chỗ ông để người kể nói rất dài, bằng giọng của chính họ.

Ở Việt Nam, việc hỏi chuyện để ghi lại cũng có truyền thống: những người sưu tầm ca dao, truyện cổ, sử thi đi điền dã, ngồi nghe các cụ hát kể, các nghệ nhân truyền nghề. Nhiều làng nghề, nhiều dòng họ hiện nay tự ghi âm lời kể của người cao tuổi để giữ lại chuyện cũ.

Người dẫn chuyện: hỏi cho người thứ ba nghe

Người dẫn chương trình phát thanh, truyền hình, podcast làm một việc khác người phỏng vấn báo in một chút: họ hỏi trước mặt khán giả. Vì vậy họ phải giữ hai cuộc trò chuyện cùng lúc — một với khách mời, một với người nghe vô hình.

• Họ hỏi lại cho rõ, kể cả khi họ đã hiểu: "Tức là hồi đó chị phải tự mua máy, đúng không?" — câu hỏi này dành cho người nghe.
• Họ tóm ý sau một đoạn dài để người nghe vào giữa chừng vẫn theo kịp.
• Họ giữ nhịp: kéo khách về chủ đề khi lan man, chia lượt khi có nhiều khách.
• Họ nhường sân khấu: người dẫn giỏi nói ít hơn khách nhiều.

Bộ đồ nghề của người hỏi chuyện

Các sách hướng dẫn phỏng vấn báo chí và lịch sử truyền miệng khác nhau ở chi tiết, nhưng gần như đều nhắc những kỹ thuật sau:

Câu khép lại cuối bảng được nhiều người làm nghề coi là câu quý nhất: không ít câu chuyện hay nhất xuất hiện đúng lúc người hỏi tưởng đã xong.

Đạo đức của người hỏi chuyện

Hỏi chuyện là nhận một thứ người kia tin tưởng trao cho. Nghề này vì thế có những nguyên tắc mà người hỏi chuyện nghiệp dư cũng nên giữ:

• Xin phép trước khi ghi âm, nói rõ ghi để làm gì, ai sẽ nghe.
• Tôn trọng chỗ người kể không muốn nói. "Chuyện này thôi, bác không kể đâu" là câu trả lời trọn vẹn, không cần gặng.
• Không cắt câu cho đổi nghĩa. Trích một nửa câu có thể biến người kể thành người nói điều họ không nói.
• Cho người kể xem lại nếu định đưa lời họ lên mạng, vào sách, vào kỷ yếu.

Khác gì một cuộc trò chuyện bình thường

Cũng phải nói rõ: phỏng vấn không phải là trò chuyện. Trong trò chuyện, hai bên cùng kể, cùng hỏi, lượt lời chia tương đối đều. Trong phỏng vấn, một người hỏi, một người kể. Mang nguyên khuôn phỏng vấn vào bữa cơm với bạn sẽ thành buổi tra hỏi — câu hỏi nối câu hỏi, mình không kể gì về mình.

Điều nên mượn là thái độ chứ không phải khuôn: tò mò thật, hỏi tiếp vào điều người kia vừa nói, chịu im để người kia nói hết. Rồi đến lượt mình, kể lại một chuyện của mình để cuộc nói chuyện có qua có lại.

Góc nhìn hôm nay: thử làm người hỏi chuyện một lần

Ai cũng quen biết một người có câu chuyện đáng nghe: bác bảo vệ từng chạy xe khách Bắc – Nam, cô bán bánh cuốn ở đầu ngõ đã bán ba mươi năm, chú thợ sửa đồng hồ ở chợ. Thử dành một buổi uống nước, xin phép hỏi chuyện nghề của họ:

1. Chuẩn bị ba câu mở: ngày đầu vào nghề, một ngày làm việc bình thường, điều thay đổi nhiều nhất từ hồi đó tới giờ.
2. Sau mỗi câu trả lời, hỏi tiếp một lần vào chi tiết vừa nghe.
3. Chờ vài giây trước khi hỏi câu mới.
4. Kết bằng câu "còn gì chú muốn kể thêm không ạ?".

Muốn đọc thêm, cuốn Working của Studs Terkel có nhiều bản in tiếng Anh, đọc vài chương là thấy sức mạnh của việc để người khác nói bằng giọng của mình. Các trung tâm lưu trữ lời kể (như ở Đại học Columbia) cũng có tài liệu hướng dẫn phỏng vấn truyền miệng công khai trên mạng.