Trò chuyện với người giỏi hơn mình nhiều, đừng cố tỏ ra hiểu biết; hãy nói rõ mình đã biết tới đâu, rồi hỏi một câu cụ thể. "Em có đọc qua về chuyện ủ phân, nhưng chưa hiểu vì sao phải đảo đống ủ. Anh giải thích giúp em được không?" là câu hỏi mà người giỏi thích nghe. Khi họ giải thích, cứ hỏi lại chỗ chưa rõ và tóm lại bằng lời mình. Nghiên cứu cho thấy hỏi ý kiến khéo léo thường khiến người được hỏi đánh giá mình cao hơn, chứ không thấp đi.
Người giỏi ở đây có thể là bác sĩ là bạn của anh trai, thầy giáo cũ giờ là giáo sư, chú thợ mộc tay nghề lâu năm ở đầu ngõ, người anh làm kỹ sư phần mềm ngồi cùng bàn tiệc, hay một nghệ nhân pha trà mình tình cờ gặp. Họ hơn mình rất xa ở một lĩnh vực. Cảm giác ngại là tự nhiên. Bài này giúp biến cái ngại đó thành một cuộc trò chuyện mà cả hai đều thích.
Vì sao ta ngại hỏi người giỏi hơn mình
Có ba nỗi lo quen thuộc:
- Sợ hỏi câu ngớ ngẩn, bị đánh giá là kém.
- Sợ làm phiền, chiếm thời gian của người bận.
- Sợ không hiểu câu trả lời, rồi phải gật gù cho qua.
Nỗi lo thứ nhất thường không đúng như ta nghĩ. Năm 2015, Alison Wood Brooks, Francesca Gino và Maurice Schweitzer công bố trên tạp chí Management Science một loạt thí nghiệm cho thấy người xin lời khuyên thường được người được hỏi đánh giá là có năng lực hơn, nhất là khi câu hỏi khó và được hỏi đúng người. Lý do một phần là người được hỏi thấy mình được tôn trọng. Đương nhiên, kết quả này không có nghĩa là hỏi gì cũng được; câu hỏi lười biếng vẫn để lại ấn tượng lười biếng.
Làm bài tập trước: biết mình đang hỏi gì
Người giỏi phân biệt rất nhanh giữa một câu hỏi đã được nghĩ kỹ và một câu hỏi "hỏi đại". Trước khi hỏi, tự trả lời ba câu:
- Mình đã biết gì về chuyện này? Dù ít, nói ra giúp người kia biết bắt đầu từ đâu.
- Chỗ nào mình thật sự chưa hiểu? Càng cụ thể càng tốt.
- Mình hỏi để làm gì? Tò mò, cần quyết định, hay muốn học nghề?
Nếu chỉ còn vài phút với người đó, tra trước những gì tra được. Hỏi một chuyên gia điều mà một trang từ điển cũng trả lời được là phí cơ hội.
Câu hỏi hay với người giỏi: cụ thể, có bối cảnh, mời kể
| Câu hỏi khiến người giỏi khó đáp | Câu hỏi khiến người giỏi muốn đáp |
|---|---|
| "Nghề của anh là làm gì?" | "Một ngày làm việc bình thường của anh trông như thế nào?" |
| "Cái này khó không chú?" | "Lúc mới học nghề mộc, chỗ nào chú thấy khó nhất?" |
| "Học lập trình thì học gì?" | "Em làm kế toán, muốn tự động hoá mấy bảng tính. Anh nghĩ nên học cái gì trước?" |
| "Pha trà sao cho ngon?" | "Em pha trà hay bị chát. Có phải do nước sôi quá không chị?" |
| "Thầy nghiên cứu về cái gì?" | "Trong đề tài thầy đang làm, điều gì làm thầy bất ngờ nhất?" |
Câu hỏi bên phải có ba điểm chung: bắt đầu từ chỗ của mình, hỏi về trải nghiệm thật của người kia chứ không chỉ kiến thức, và đủ hẹp để trả lời trong vài phút. Câu hỏi về "chỗ khó nhất", "điều bất ngờ nhất", "sai lầm hồi mới vào nghề" thường mở ra những câu chuyện hay nhất.
Khi họ nói quá chuyên môn: lời nguyền của sự hiểu biết
Người rất giỏi một lĩnh vực thường khó hình dung người ngoài nghề không biết gì. Các nhà kinh tế học Colin Camerer, George Loewenstein và Martin Weber gọi hiện tượng này là "lời nguyền của sự hiểu biết" (curse of knowledge) trong một bài báo năm 1989. Một minh hoạ hay được nhắc là thí nghiệm của Elizabeth Newton ở Đại học Stanford năm 1990: người gõ nhịp một bài hát quen thuộc lên bàn đoán rằng người nghe sẽ nhận ra khoảng một nửa số bài, nhưng thực tế người nghe đoán đúng rất ít. Người gõ "nghe" được giai điệu trong đầu; người nghe chỉ nghe tiếng cộc cộc.
Vì vậy, khi người kia nói một tràng thuật ngữ, đó không phải lỗi của mình. Cứ hỏi lại, lịch sự và cụ thể:
- "Khoan, chữ 'lên men' ở đây là giống như làm dưa chua không anh?"
- "Anh cho em một ví dụ đời thường được không?"
- "Nếu giải thích cho một đứa học lớp tám thì anh sẽ nói sao?"
- "Em hiểu tới chỗ… rồi, đoạn sau thì em lạc."
Câu cuối rất có ích: nó cho người kia biết chính xác chỗ cần giải thích lại, thay vì phải nói lại từ đầu.
Đừng giả vờ hiểu
Gật gù cho qua là thói quen tệ nhất khi nói chuyện với người giỏi. Họ sẽ tiếp tục xây trên nền mình không có, và mười phút sau mình mất hút hoàn toàn. Người giỏi thật thường quý người dám nói "em chưa hiểu" hơn người gật đầu suốt.
Cách kiểm tra mình hiểu chưa: tóm lại bằng lời của mình. "Vậy là, nếu em hiểu đúng, đảo đống ủ để có không khí cho vi sinh vật làm việc, không đảo thì nó bốc mùi đúng không anh?". Người kia sẽ xác nhận hoặc sửa. Cả hai cách đều có lợi.
Giữ phép lịch sự: thời gian và ranh giới
Đừng biến bữa tiệc thành phòng khám
Gặp bác sĩ ở đám cưới rồi kể bệnh, gặp luật sư ở bữa nhậu rồi xin tư vấn kiện tụng, gặp kỹ sư máy tính ở nhà bạn rồi đưa laptop nhờ sửa. Người giỏi gặp chuyện này rất thường xuyên và thường mệt vì nó. Nếu thật sự cần, hỏi trước: "Chuyện này em muốn hỏi anh lúc nào tiện, giờ hay hôm khác?". Và hiểu rằng với chuyện sức khoẻ, pháp lý, câu trả lời đúng thường là "đến khám / đến văn phòng đi".
Tôn trọng thời gian
Với người bận, nói rõ mình cần bao lâu: "Em xin anh năm phút thôi". Hết năm phút, chủ động dừng. Người ta sẽ sẵn lòng hơn nhiều cho lần sau.
Đừng tranh luận để thử
Có người hỏi chuyên gia chỉ để bắt bẻ, đem một bài đọc trên mạng ra vặn. Nếu có thắc mắc thật, hỏi bằng giọng tò mò: "Em đọc thấy có người nói ngược lại, anh nghĩ sao về chuyện đó?".
Cảm ơn và quay lại báo tin
Một cuộc trò chuyện với người giỏi chỉ thật sự trọn vẹn khi có hồi âm. Vài tuần sau, nhắn một câu: "Em làm theo cách anh chỉ, đống ủ hết mùi thật. Cảm ơn anh nhiều". Với người được hỏi, biết lời mình đã giúp được ai đó là phần thưởng lớn nhất. Đây cũng là cách để lần sau hỏi tiếp mà không ngại.
Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị một câu hỏi tốt
- Nghĩ tới một người giỏi mình quen và một điều mình thật sự muốn hỏi.
- Viết câu hỏi theo khuôn: "Em đã biết… Em chưa hiểu… Anh/chị nghĩ sao?"
- Chuẩn bị sẵn một câu hỏi về trải nghiệm: "Hồi mới vào nghề, chỗ nào khó nhất?"
- Sau khi được giải thích, tóm lại một câu bằng lời của mình.
- Vài tuần sau, nhắn báo kết quả và cảm ơn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nói chuyện với người giỏi hơn mình mà không ngại?
Nói rõ mình đã biết tới đâu, rồi hỏi một câu cụ thể về chỗ mình chưa hiểu hoặc về trải nghiệm của họ. Không cần tỏ ra hiểu biết; người giỏi thường quý câu hỏi thật hơn sự gật gù. Chuẩn bị trước một hai câu hỏi sẽ giúp bớt lúng túng.
Hỏi xin lời khuyên có làm mình bị đánh giá thấp không?
Thường là không. Nghiên cứu của Brooks, Gino và Schweitzer năm 2015 cho thấy người xin lời khuyên thường được đánh giá là có năng lực hơn, nhất là khi câu hỏi khó và hỏi đúng người. Tuy vậy, câu hỏi lười, chưa chịu tìm hiểu trước vẫn để lại ấn tượng không tốt.
"Lời nguyền của sự hiểu biết" là gì?
Đây là hiện tượng người đã biết rõ một điều khó hình dung được người chưa biết sẽ thấy nó thế nào, được Camerer, Loewenstein và Weber đặt tên trong một bài báo năm 1989. Vì vậy chuyên gia hay nói nhiều thuật ngữ mà không nhận ra. Người nghe nên hỏi lại, xin ví dụ đời thường hoặc chỉ ra chỗ mình bị lạc.
Có nên hỏi bác sĩ, luật sư quen trong bữa tiệc không?
Nên hạn chế. Nhiều người làm nghề chuyên môn thường xuyên bị hỏi tư vấn ở bữa tiệc và thấy mệt. Nếu cần, hãy hỏi họ lúc nào tiện, và hiểu rằng với chuyện sức khoẻ hay pháp lý, lời khuyên đúng thường là đến khám hoặc gặp tại văn phòng.
Làm sao biết mình đã hiểu điều chuyên gia giải thích?
Tóm lại bằng lời của chính mình rồi hỏi họ có đúng không, ví dụ "nếu em hiểu đúng thì…". Họ sẽ xác nhận hoặc sửa chỗ sai. Cách này hiệu quả hơn nhiều so với việc gật đầu cho qua.