Trẻ coi nhân vật trên màn hình như bạn vì nhân vật nhìn thẳng vào trẻ, gọi trẻ, hỏi trẻ rồi dừng chờ — y như một người bạn thật. Các nhà nghiên cứu gọi đây là quan hệ một chiều (parasocial): trẻ dành tình cảm, tin tưởng và trò chuyện với nhân vật, còn nhân vật thì không biết trẻ là ai. Đó là điều bình thường, có khi còn giúp trẻ học tốt hơn; việc của người lớn là ngồi cạnh, biến mối quan hệ một chiều ấy thành những cuộc trò chuyện hai chiều thật.
Quan hệ một chiều là gì: Horton và Wohl năm 1956
Năm 1956, hai nhà xã hội học Donald Horton và R. Richard Wohl đăng một bài báo trên tạp chí Psychiatry bàn về một hiện tượng mới của thời truyền hình. Họ thấy người dẫn chương trình nói thẳng vào máy quay, gọi khán giả là "các bạn", kể chuyện riêng, mỉm cười như đang ngồi đối diện. Người xem ở nhà đáp lại bằng cảm giác thân quen thật: họ thấy mình "biết" người dẫn, quý người dẫn, dù người dẫn không hề biết họ. Horton và Wohl gọi đó là tương tác cận xã hội (para-social interaction): một ảo giác về quan hệ mặt đối mặt, với một bên hoàn toàn không đáp lại.
Khái niệm này ban đầu nói về người lớn và người dẫn truyền hình. Về sau, các nhà nghiên cứu dùng nó cho mọi kiểu gắn bó với nhân vật truyền thông: ca sĩ, nhân vật phim, và đặc biệt là nhân vật hoạt hình của trẻ nhỏ.
Vì sao trẻ dễ gắn bó với nhân vật hơn người lớn
Nhân vật được làm ra để trò chuyện với trẻ
Nhiều chương trình thiếu nhi cố ý để nhân vật nói thẳng với người xem: chào trẻ, hỏi trẻ một câu, dừng một nhịp như chờ, rồi khen "đúng rồi!". Chương trình Dora the Explorer (từ năm 2000) là ví dụ quen thuộc: cô bé Dora quay ra hỏi khán giả đường đi, chờ, rồi đi tiếp. Với trẻ, đó là một lượt lời thật trong một cuộc trò chuyện thật.
Ranh giới tưởng tượng – thật còn đang hình thành
Trẻ khoảng ba, bốn tuổi đã phân biệt được phần nào cái thật với cái tưởng tượng, nhưng ranh giới ấy còn mềm và cứng dần qua những năm mẫu giáo, đầu tiểu học. Trẻ có thể biết nhân vật là hình vẽ mà vẫn tin nhân vật "nghe được" mình. Hai ý nghĩ ấy sống chung không mâu thuẫn trong đầu trẻ.
Trẻ vốn thích có bạn tưởng tượng
Nhiều trẻ mẫu giáo có bạn tưởng tượng: một người bạn vô hình, một con thú bông biết nói. Nhà tâm lý học Marjorie Taylor đã nghiên cứu hiện tượng này nhiều năm, và cuốn sách năm 1999 của bà cho thấy đây là chuyện phổ biến, thường là dấu hiệu của trí tưởng tượng phong phú chứ không phải dấu hiệu đáng lo. Nhân vật hoạt hình là một người bạn tưởng tượng có sẵn, có hình, có giọng.
Gắn bó với nhân vật có lợi gì
Nhóm nghiên cứu của Sandra Calvert ở Đại học Georgetown (Mỹ) đã nhiều năm tìm hiểu quan hệ một chiều của trẻ nhỏ với nhân vật. Một hướng kết quả đáng chú ý của họ: trẻ học từ nhân vật mình quen và quý tốt hơn từ nhân vật lạ. Trong một nghiên cứu công bố năm 2011, trẻ chưa tới hai tuổi học một thao tác từ video tốt hơn khi người làm mẫu là một nhân vật trẻ đã quen so với một nhân vật trẻ chưa biết.
Điều này hợp lý nếu nghĩ về người thật: trẻ học từ người mình tin. Nhân vật quen cũng là "người quen" theo cách của trẻ.
Ngoài ra, nhân vật cho trẻ một kho tình huống an toàn để nói về cảm xúc: bạn ấy sợ tối, bạn ấy giận em, bạn ấy buồn khi mất đồ chơi. Nói về chuyện của nhân vật dễ hơn nói về chuyện của chính mình.
Khi nào cần để ý thêm
Quan hệ một chiều không có lỗi gì, nhưng có vài dấu hiệu nên để ý:
- Trẻ thích "nói chuyện" với màn hình hơn hẳn nói chuyện với người trong nhà.
- Trẻ bực bội dữ dội, kéo dài mỗi khi tắt màn hình, ngày nào cũng vậy.
- Trẻ chủ yếu nhắc lại nguyên câu trong phim mà ít tự nói câu của mình, so với bạn cùng tuổi.
Những dấu hiệu này không có nghĩa là có chuyện nghiêm trọng, nhưng là lúc nên giảm thời gian màn hình, tăng giờ trò chuyện thật. Nếu trẻ chậm nói hoặc khó giao tiếp so với bạn cùng tuổi, hãy hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu.
Về thời lượng, Tổ chức Y tế Thế giới (2019) khuyên trẻ dưới hai tuổi không ngồi xem màn hình, trẻ 2–4 tuổi không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (2016) khuyên với trẻ 2–5 tuổi, giới hạn khoảng một giờ chương trình chất lượng mỗi ngày và người lớn xem cùng.
Biến quan hệ một chiều thành cuộc trò chuyện hai chiều
Người lớn ngồi cạnh là người đáp lại thay cho nhân vật. Vài cách làm:
- Trả lời cùng trẻ. Khi nhân vật hỏi ra màn hình, người lớn cũng trả lời, rồi nhìn trẻ: "Con nghĩ sao?". Câu hỏi của nhân vật thành câu hỏi của cả nhà.
- Nối nhân vật với đời thật. "Bạn thỏ đi chợ mua cà rốt kìa. Hôm qua mình đi chợ mua gì nhỉ?"
- Mượn nhân vật để hỏi chuyện của trẻ. "Nếu bạn gấu đến lớp con, con sẽ giới thiệu bạn ấy với ai?"
- Kể lại sau khi tắt màn hình. "Hôm nay bạn ấy gặp chuyện gì? Kể cho mẹ nghe với." Phần kể lại mới là phần trẻ tự nói nhiều nhất.
Khi trẻ hỏi về người bạn trên màn hình
Trẻ sẽ hỏi những câu mà người lớn lúng túng. Không cần phá vỡ phép màu một cách phũ phàng, cũng không cần nói dối. Bảng dưới đây gợi cách đáp vừa thật vừa nhẹ.
| Trẻ hỏi | Thay vì | Có thể đáp |
|---|---|---|
| "Bạn ấy có nghe con nói không?" | "Có, bạn ấy nghe hết đấy." | "Bạn ấy không nghe được đâu con. Nhưng các cô chú làm phim mong con trả lời, nên mới để bạn ấy hỏi. Con trả lời cho mẹ nghe nhé." |
| "Bạn ấy có thật không?" | "Làm gì có, hình vẽ thôi." | "Bạn ấy là nhân vật do các cô chú hoạ sĩ vẽ ra, có người đọc lời cho bạn ấy. Nhưng con thương bạn ấy là thật." |
| "Sao bạn ấy không đến nhà mình chơi?" | "Đừng hỏi linh tinh." | "Bạn ấy chỉ sống trong phim thôi. Mình vẽ bạn ấy lên giấy rồi dán ở phòng con được không?" |
| "Phim hết rồi, bạn ấy đi đâu?" | "Tắt rồi là hết." | "Bạn ấy chờ ở tập sau. Giờ mình kể tiếp chuyện của bạn ấy theo ý con nhé." |
Ngày nay còn có những nhân vật trên ứng dụng đáp lại được lời trẻ nói. Quan hệ không còn hẳn một chiều, nhưng nhân vật ấy vẫn không biết trẻ như người trong nhà biết. Càng thế, người lớn càng nên ở gần, nghe trẻ nói gì với nhân vật và cùng trò chuyện tiếp.
Góc nhìn hôm nay
Quan hệ một chiều không chỉ là chuyện trẻ con. Người lớn cũng quý người dẫn chương trình quen, buồn khi một nhân vật phim yêu thích kết thúc. Hiểu điều ấy giúp người lớn đối xử nhẹ nhàng hơn với nỗi gắn bó của trẻ. Muốn đọc thêm, có thể tìm bài gốc của Horton và Wohl (1956) và các bài tổng quan của nhóm Sandra Calvert về trẻ nhỏ và nhân vật truyền thông. Còn việc dễ làm nhất thì bắt đầu ngay tối nay: hỏi trẻ "bạn ấy hôm nay thế nào?" và nghe trẻ kể.
Câu hỏi thường gặp
Quan hệ một chiều (parasocial) là gì?
Đó là cảm giác thân quen, gắn bó của người xem với một người hay nhân vật trên màn hình, trong khi bên kia không hề biết người xem. Khái niệm được Donald Horton và R. Richard Wohl đưa ra năm 1956 khi quan sát khán giả truyền hình.
Trẻ coi nhân vật hoạt hình là bạn có sao không?
Phần lớn là bình thường. Trẻ mẫu giáo hay có bạn tưởng tượng, và nhân vật hoạt hình là một người bạn tưởng tượng có sẵn. Nghiên cứu còn cho thấy trẻ học tốt hơn từ nhân vật mình quen và quý.
Khi nào nên lo về việc trẻ quá gắn bó với nhân vật?
Nên để ý khi trẻ thích nói với màn hình hơn hẳn nói với người nhà, bực bội dữ dội mỗi lần tắt máy, hoặc chủ yếu nhắc lại câu trong phim mà ít tự nói. Khi trẻ chậm nói so với bạn cùng tuổi, hãy hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu.
Trả lời thế nào khi trẻ hỏi nhân vật có thật không?
Có thể nói thật mà nhẹ: nhân vật do các hoạ sĩ vẽ ra, có người đọc lời cho, nhưng tình cảm con dành cho bạn ấy là thật. Không cần nói dối, cũng không cần phá vỡ niềm vui của trẻ một cách phũ phàng.
Trẻ mấy tuổi thì được xem phim hoạt hình?
Tổ chức Y tế Thế giới (2019) khuyên trẻ dưới hai tuổi không ngồi xem màn hình, trẻ 2–4 tuổi không quá một giờ mỗi ngày. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyên trẻ 2–5 tuổi xem khoảng một giờ chương trình chất lượng mỗi ngày, có người lớn xem cùng.
