Trong ngụ ngôn, con vật biết nói vì người kể cần một tấm gương soi lời ăn tiếng nói của con người mà không chỉ mặt ai. Từ truyện văn xuôi ngắn gắn với tên Aesop thời Hy Lạp cổ tới những bài thơ La Fontaine in từ năm 1668, phần lớn ngụ ngôn xoay quanh đúng một lượt nói: một lời nịnh, một lời viện cớ, một câu mỉa, một lời tự bào chữa. Đọc kỹ, mỗi truyện là một đoạn hội thoại mẫu mà ngoài đời ta vẫn gặp mỗi ngày.
Vì sao người kể ngụ ngôn cho con vật cất tiếng
Có hai lý do lặp lại ở gần như mọi kho ngụ ngôn.
Con vật mang sẵn một tính cách
Nói "con cáo" là người nghe đã hình dung một kẻ ranh mãnh. Nói "con sói" là thấy kẻ mạnh hung hăng, "con cừu" là kẻ yếu hiền lành, "con kiến" là người chăm chỉ tính xa. Người kể không mất câu nào để giới thiệu nhân vật, cứ thế vào thẳng lời thoại. Một truyện ngụ ngôn vì vậy có thể chỉ dài năm, sáu câu mà vẫn đủ người, đủ việc, đủ bài học.
Con vật cho người kể một khoảng cách an toàn
Phaedrus, người viết lại truyện Aesop thành thơ Latin vào thế kỷ 1, có giải thích ngay trong lời mở đầu quyển III của mình: thể ngụ ngôn sinh ra vì người nô lệ không dám nói thẳng điều muốn nói, bèn gửi ý mình vào truyện con vật. Chê một con sói thì không ai bắt tội được, dù ai nghe cũng biết sói là ai. Đây là cách nói vòng lâu đời nhất: phê phán một kiểu người mà không gọi tên một người nào.
Jean de La Fontaine nói gọn hơn, ở bài thơ đề tặng hoàng tử con vua Louis XIV đặt đầu tập ngụ ngôn năm 1668: ông dùng con vật để dạy con người ("Je me sers d'animaux pour instruire les hommes").
Ba kho ngụ ngôn lớn, ba cách cho con vật nói
Ngụ ngôn có ở nhiều nền văn hoá, nhưng ba kho dưới đây ảnh hưởng rộng nhất tới sách thiếu nhi thế giới, kể cả sách giáo khoa Việt Nam.
| Kho truyện | Thời gian, ngôn ngữ | Con vật nói thế nào |
|---|---|---|
| Ngụ ngôn Aesop | Gắn với một người kể chuyện Hy Lạp khoảng thế kỷ 6 TCN; truyền miệng rồi được chép lại qua nhiều đời | Văn xuôi rất ngắn. Thường chỉ một hai câu thoại, câu chốt là lời của chính con vật |
| Panchatantra | Kho truyện Ấn Độ cổ bằng tiếng Phạn; sang tiếng Ả Rập thành Kalila và Dimna qua bản của Ibn al-Muqaffa thế kỷ 8 | Con vật nói dài, tranh luận, và kể truyện cho nhau nghe: truyện lồng trong truyện. Hai con chó rừng Karataka và Damanaka dẫn dắt cả quyển đầu |
| Ngụ ngôn La Fontaine | Thơ tiếng Pháp, 12 quyển in từ 1668 đến 1694, khoảng 240 bài | Đối thoại có nhịp thơ, người kể chen vào bình luận, con vật đối đáp qua lại như trên sân khấu |
Sau La Fontaine, nhiều nước có nhà ngụ ngôn riêng. Ở Nga có Ivan Krylov (1769–1844), người viết lại nhiều truyện cũ và viết thêm truyện mới bằng thứ tiếng Nga đời thường, đến nay nhiều câu trong thơ ông đã thành thành ngữ.
Điểm đáng để ý: càng về sau, con vật càng nói nhiều. Ở Aesop, lời thoại gần như chỉ là cú chốt. Ở Panchatantra, con vật biết thuyết phục, biết dẫn truyện khác ra làm ví dụ. Đến La Fontaine, lời qua tiếng lại giữa hai con vật mới thật sự là một cuộc trò chuyện có nhịp, có giọng.
Một ngụ ngôn thường xoay quanh đúng một lượt nói
Nếu đọc ngụ ngôn bằng con mắt của người nghiên cứu hội thoại, ta thấy mỗi truyện nổi tiếng gắn với một "hành động bằng lời" rất rõ. Dưới đây là năm truyện quen thuộc, kể theo bản La Fontaine vì bản này có lời thoại rõ nhất.
Lời nịnh: Con quạ và con cáo
Quạ ngậm miếng pho mát đậu trên cành. Cáo đứng dưới khen bộ lông đẹp, rồi khen tiếp: nếu giọng hát cũng đẹp như bộ lông thì quạ là chúa vùng rừng này. Quạ mở mỏ định hát, pho mát rơi. Cáo đớp lấy và để lại câu chốt: kẻ nịnh nào cũng sống nhờ người chịu nghe nó.
Cấu trúc lời nịnh ở đây rất đời: khen một điều có thật (bộ lông), rồi treo lơ lửng một lời khen có điều kiện (nếu giọng hát cũng vậy) để người nghe tự làm điều kẻ nịnh muốn.
Lời viện cớ: Con sói và con cừu non
Bài thơ mở bằng câu đã thành châm ngôn tiếng Pháp: lý của kẻ mạnh bao giờ cũng là lý hay nhất. Sói bắt lỗi cừu làm đục nước nó uống; cừu chỉ ra mình đứng phía dưới dòng. Sói đổi cớ: năm ngoái mày nói xấu tao; cừu đáp năm ngoái mình chưa ra đời. Sói đổi tiếp: không phải mày thì là anh mày. Rồi ăn thịt cừu.
Đây là mẫu hội thoại mà mọi lời đáp đúng đều vô ích, vì người kia không cần lý lẽ, chỉ cần một cái cớ. Nhận ra sớm kiểu nói này giúp ta khỏi tốn sức giải thích mãi.
Câu mỉa: Con ve và con kiến
Ve hát suốt mùa hè, mùa đông đói, sang hỏi vay kiến. Kiến hỏi lúc trời nóng ve làm gì. Ve đáp: hát. Kiến buông câu: hát à, thế thì bây giờ múa đi. Ở Việt Nam, truyện này quen thuộc qua bản dịch thơ của Nguyễn Văn Vĩnh đầu thế kỷ 20.
Câu của kiến là một lời từ chối không nói chữ "không". Nó đúng, nhưng lạnh. Nhiều người đọc lớn lên mới thấy thương con ve, và chính La Fontaine cũng để kiến mang một nét "không thích cho vay" chứ không tô thành hình mẫu tuyệt đối.
Lời tự bào chữa: Con cáo và chùm nho
Cáo nhảy mãi không với tới chùm nho, bèn bảo nho còn xanh, chỉ hợp với bọn hèn. Không có ai nghe cáo cả. Đây là con vật nói với chính mình, một kiểu lời mà ai cũng từng nói: chê thứ mình không có được để đỡ tiếc.
Bàn mà không ai làm: Chuột họp bàn đeo nhạc cho mèo
Họ nhà chuột họp, cùng khen ý kiến đeo cái nhạc vào cổ mèo để nghe tiếng mà tránh. Đến câu hỏi "ai đi đeo" thì không ai lên tiếng. Truyện này có trong kho Aesop thời trung đại và trong La Fontaine, quyển II. Đây là bức tranh cuộc họp nào cũng có: ý tưởng thì đông người khen, việc thì không ai nhận.
Đọc ngụ ngôn như đọc một đoạn hội thoại
Năm kiểu lời trên không ở yên trong sách. Chúng có mặt trong bữa cơm, trong nhóm Zalo khu trọ, ở quầy hàng ngoài chợ. Bảng dưới đây gợi cách nhận ra và đáp lại.
| Kiểu lời trong ngụ ngôn | Ngoài đời nghe như thế nào | Đáp sao cho nhẹ |
|---|---|---|
| Lời nịnh có điều kiện (cáo – quạ) | "Chị khéo tay thế, chắc làm giúp em cái này nhanh lắm nhỉ" | "Cảm ơn em. Để chị xem lịch đã rồi báo em nhé." |
| Viện cớ đổi liên tục (sói – cừu) | Mỗi lần giải thích xong, người kia lại đưa ra một lỗi khác | "Mình thấy lý do cứ đổi. Anh muốn mình làm gì cụ thể?" |
| Câu mỉa thay lời từ chối (kiến – ve) | "Hồi đó vui lắm mà, giờ lo đi" | Khi mình là người từ chối: nói thẳng "lần này em không giúp được" còn đỡ đau hơn câu mỉa |
| Tự bào chữa (cáo – nho) | "Cái suất đó chắc cũng chẳng hay ho gì" | Với bạn bè: "Ừ, nhưng tiếc thì cứ tiếc một chút cũng được mà." |
| Bàn mà không ai nhận (chuột họp) | Nhóm chat cả chục người khen ý kiến, không ai nhận việc | "Ý hay đấy. Bạn nào nhận phần này, hoặc mình nhận trước nhé." |
Cái lợi của việc nhớ ngụ ngôn là có sẵn một tên gọi cho một kiểu tình huống. Chỉ cần nghĩ thầm "à, lời của con cáo" là đủ để mình chậm lại một nhịp trước khi gật đầu.
Vì sao lời thoại ngụ ngôn dễ nhớ đến vậy
Lời chốt trong ngụ ngôn thường ngắn, có nhịp, có đối. Bản thơ La Fontaine còn có vần. Nhiều câu tách khỏi truyện mà vẫn sống: người Pháp nói "lý của kẻ mạnh", người Anh nói "sour grapes" (nho chua) cho kiểu tự bào chữa của con cáo, người Việt nói "ai đeo nhạc cho mèo" khi một việc khó không ai nhận.
Có một điều nên phân biệt khi đọc: lời răn in nghiêng ở cuối nhiều truyện Aesop thường do người biên soạn đời sau thêm vào, không nằm trong cốt truyện. Cùng một truyện có thể mang hai lời răn khác nhau ở hai bản sách. Lời của con vật mới là phần cũ nhất và sắc nhất.
Lời thoại ngụ ngôn còn cho thấy một điều mà nhà nghiên cứu hội thoại hôm nay hay nhắc: một câu nói không chỉ mang thông tin, nó làm một việc. Câu khen của cáo không nhằm mô tả bộ lông, nó nhằm lấy miếng pho mát. Câu hỏi của kiến không nhằm biết ve làm gì mùa hè, nó dọn đường cho lời từ chối.
Góc nhìn hôm nay: đọc lại ngụ ngôn cùng người khác
Ngụ ngôn hợp để đọc to và bàn với nhau hơn là đọc một mình. Vài cách làm cho buổi đọc thành một cuộc trò chuyện:
- Dừng ở lượt nói quan trọng. Đọc tới chỗ cáo khen quạ thì dừng, hỏi: "Nếu là quạ, con đáp cáo thế nào?". Trẻ lớn và người lớn đều có những câu trả lời bất ngờ.
- Đổi phe. Kể lại truyện ve và kiến từ phía con ve. Bài học đổi màu ngay, và câu chuyện thành cuộc bàn về việc giúp nhau.
- Tìm ngụ ngôn trong ngày. Tối về, hỏi nhau hôm nay có gặp "lời con cáo" nào không. Đây là cách nói chuyện về một tình huống khó mà không phải kể xấu ai.
- So hai bản. Đặt một truyện Aesop văn xuôi cạnh bài thơ La Fontaine cùng cốt truyện. Thấy ngay lời thoại được mở rộng ra sao.
Sách nên tìm: một tuyển tập ngụ ngôn Aesop bản dịch tiếng Việt, tập ngụ ngôn La Fontaine (có bản dịch thơ và bản dịch văn xuôi), và nếu thích truyện lồng truyện thì tìm bản dịch Panchatantra hoặc Kalila và Dimna. Đọc cả ba thấy rõ con vật trong ngụ ngôn "học nói" dần qua từng thời.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngụ ngôn hay dùng con vật biết nói?
Con vật mang sẵn một tính cách quen thuộc như cáo ranh, sói ác, cừu hiền, nên người kể vào thẳng câu chuyện. Con vật cũng tạo một khoảng cách an toàn: chê con sói thì không ai bắt tội, dù người nghe biết đang nói về kiểu người nào.
Ngụ ngôn Aesop và La Fontaine khác nhau thế nào về lời thoại?
Truyện Aesop là văn xuôi rất ngắn, con vật thường chỉ nói một hai câu, câu chốt là lời của nó. La Fontaine viết lại bằng thơ tiếng Pháp từ năm 1668, kéo lời thoại thành cuộc đối đáp có nhịp, có người kể chen vào bình luận.
Câu "kẻ nịnh sống nhờ người chịu nghe" nằm trong truyện nào?
Đó là ý câu chốt của con cáo trong bài "Con quạ và con cáo", bài thứ hai quyển I ngụ ngôn La Fontaine. Cáo nói câu ấy sau khi khen giọng hát để quạ mở mỏ đánh rơi miếng pho mát.
Ai dịch truyện Con ve và con kiến sang tiếng Việt?
Bản dịch thơ quen thuộc nhất là của Nguyễn Văn Vĩnh, làm từ đầu thế kỷ 20, khi ông dịch ngụ ngôn La Fontaine ra chữ quốc ngữ. Về sau còn nhiều bản dịch khác dùng trong sách thiếu nhi.
Lời răn cuối truyện Aesop có phải của Aesop không?
Phần lớn là không chắc. Các lời răn ở cuối thường do người biên soạn đời sau thêm vào, và một truyện có thể mang hai lời răn khác nhau ở hai bản. Phần cũ nhất của truyện là cốt truyện và lời thoại của con vật.
