Truyện cổ tích Việt Nam có rất nhiều con vật biết nói: con chim ăn khế đòi trả vàng trong Cây khế, con hổ hỏi trâu trong Trí khôn của ta đây, chim vàng anh mắng Cám trong Tấm Cám, rùa vàng đòi gươm ở hồ Tả Vọng. Khác với ngụ ngôn phương Tây, con vật trong cổ tích Việt ít khi nói dài; lời của chúng thường là một câu có vần, có nhịp, dễ nhớ để truyền miệng. Chính những câu ấy là phần trẻ con thuộc lòng đầu tiên của mỗi truyện.
Năm kiểu con vật biết nói trong cổ tích Việt
Không phải con vật nào biết nói cũng giống nhau. Xếp theo vai trò, có thể chia làm năm nhóm.
| Kiểu | Ví dụ quen thuộc | Lời nói làm việc gì trong truyện |
|---|---|---|
| Con vật nói như người, sống giữa người | Hổ và trâu trong Trí khôn của ta đây | Đặt câu hỏi, mở ra tình huống |
| Con vật ra giao kèo | Chim ăn khế trong Cây khế | Hứa trả ơn, đặt điều kiện |
| Người hoá thân thành con vật | Chim vàng anh trong Tấm Cám | Lên tiếng đòi lẽ phải khi người không còn tiếng nói |
| Con vật thần | Rùa vàng trong truyền thuyết hồ Gươm, thần Kim Quy ở Cổ Loa | Phán, báo trước, đòi lại |
| Tiếng kêu nghe thành lời | Chim cuốc kêu "quốc quốc", chim bắt-cô-trói-cột | Giải thích vì sao loài vật kêu như thế |
Cũng cần nói rõ: những truyện về rùa vàng ở hồ Gươm hay Cổ Loa thuộc loại truyền thuyết, gắn với nhân vật và địa danh lịch sử, còn Cây khế, Tấm Cám là cổ tích. Trong cả hai loại, lời của con vật đều là chi tiết hư cấu, không phải sử liệu.
Lời có vần: vì sao con vật trong cổ tích Việt nói như hát
Câu nói nổi tiếng nhất của một con vật trong cổ tích Việt có lẽ là lời con chim trong Cây khế:
Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng.
Câu này có vần "vàng – gang – mang", ngắt thành những nhịp ngắn đều nhau. Người kể chuyện ngày xưa không có sách trong tay. Câu có vần là cái neo trí nhớ: quên chi tiết khác thì quên, câu của con chim thì không quên. Truyện vì thế đi qua nhiều làng, nhiều đời mà câu then chốt vẫn gần như nguyên vẹn.
Chim vàng anh trong Tấm Cám cũng vậy. Khi Cám phơi áo của nhà vua lên bờ rào, chim hót:
Phơi áo chồng tao, thì phơi bằng sào, chớ phơi bờ rào, rách áo chồng tao.
Bốn nhịp, mỗi nhịp bốn tiếng, vần "tao – sào – rào – tao". Đến đoạn sau, khi Tấm hoá thành cây xoan đào rồi thành khung cửi, cả khung cửi cũng "nói": "Cót ca cót két, lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt ra". Tiếng máy dệt được nghe thành lời. Ở đây con vật và đồ vật biết nói vì người bị hại không còn cách nào lên tiếng nữa.
Đây là điểm khác lớn so với ngụ ngôn La Fontaine. Con vật của La Fontaine đối đáp qua lại như hai người cãi nhau. Con vật trong cổ tích Việt thường chỉ nói một lần, nói thành câu vè, rồi để sự việc tự diễn ra.
Khi con vật hỏi và người đáp: Trí khôn của ta đây
Truyện Trí khôn của ta đây là một trong số ít truyện cổ tích Việt mà con vật thật sự trò chuyện. Hổ thấy con trâu to lớn lại chịu để người bé nhỏ sai khiến, bèn hỏi trâu vì sao. Trâu đáp người có trí khôn. Hổ tìm đến người nông dân hỏi xem trí khôn là gì. Người bảo trí khôn để ở nhà, xin trói hổ lại cho khỏi ăn mất trâu trong lúc mình về lấy. Hổ đồng ý. Người trói hổ, chất rơm đốt và bảo: trí khôn của ta đây. Truyện kết bằng việc giải thích vì sao lông hổ có vằn và vì sao trâu không có răng hàm trên (trâu cười đến gãy răng, theo lời kể dân gian).
Đọc như một cuộc hội thoại, truyện này có ba lượt hỏi đáp rõ ràng:
- Hổ hỏi trâu: một câu hỏi thật, vì tò mò. Trâu đáp ngắn, đúng.
- Hổ hỏi người: lại hỏi thật. Người đáp bằng một lời nói vòng, kéo dài thời gian.
- Người đề nghị trói: một lời mời có cái bẫy bên trong. Hổ nhận lời mà không hỏi lại.
Cái hay nằm ở lượt thứ ba: hổ thua không vì yếu mà vì không hỏi thêm một câu. "Sao phải trói?", "trói rồi thì ai cởi?" — chỉ cần hỏi lại là truyện đổi hướng. Đây là bài học hội thoại rất đời: khi ai đó đề nghị điều gì có lợi cho họ hơn cho mình, câu hỏi nối tiếp là cái phanh.
Con vật thần nói lời phán
Trong truyền thuyết, con vật biết nói thường là thần. Lời của chúng khác hẳn giọng chim ăn khế hay chim vàng anh: trang trọng, ngắn, mang tính báo trước.
- Thần Kim Quy ở Cổ Loa. Theo truyền thuyết An Dương Vương, rùa vàng giúp nhà vua xây thành, để lại chiếc vuốt làm lẫy nỏ. Cuối truyện, khi nhà vua chạy tới bờ biển, rùa vàng hiện lên nói cho vua biết kẻ ngồi sau lưng ngựa chính là giặc. Một câu nói duy nhất khép lại cả một bi kịch.
- Rùa vàng ở hồ Tả Vọng. Theo truyền thuyết về Lê Lợi, sau khi đánh đuổi quân Minh, nhà vua đi thuyền trên hồ, rùa vàng nổi lên đòi lại gươm thần. Hồ từ đó mang tên Hoàn Kiếm. Đây là truyền thuyết, không phải sự kiện được chép như một sử liệu chắc chắn.
Trong cả hai truyện, lời xưng hô của rùa với nhà vua kính cẩn và lời rùa nói thì có quyền uy. Con vật thần nói ít nhưng mỗi câu đều là bước ngoặt.
Người hiểu tiếng muôn loài và tiếng kêu thành lời
Dã Tràng và viên ngọc nghe tiếng loài vật
Truyện Sự tích con dã tràng lật ngược vấn đề: không phải con vật nói tiếng người, mà người nghe được tiếng con vật. Dã Tràng cứu một con rắn và được tặng viên ngọc ngậm vào thì hiểu tiếng muôn loài. Nhờ nghe chim, kiến nói chuyện với nhau mà chàng biết những điều người khác không biết, rồi gặp hoạ cũng vì chuyện ấy. Kết truyện, Dã Tràng đánh rơi ngọc xuống biển, hoá thành con dã tràng suốt đời xe cát tìm ngọc. Câu "dã tràng xe cát biển Đông" đi vào ca dao từ đây.
Truyện này có một ý rất sâu về trò chuyện: nghe được nhiều hơn người khác chưa chắc là may. Biết thì phải biết lúc nào nói, lúc nào giữ.
Tiếng chim nghe ra tiếng người
Người Việt có thói quen nghe tiếng chim thành lời. Tiếng chim cuốc nghe thành "quốc, quốc" — "nước, nước", nên trong bài thơ Qua Đèo Ngang, Bà Huyện Thanh Quan viết "nhớ nước đau lòng con quốc quốc". Có loài chim được gọi luôn theo tiếng kêu là "bắt cô trói cột", kèm một truyện cổ giải thích vì sao nó kêu như vậy. Con vật không nói, nhưng người nghe trao cho nó lời nói. Đây là cách người xưa trò chuyện với thiên nhiên quanh mình.
Xưng hô của con vật: nghe là biết ai thiện ai ác
Con vật nói tiếng Việt thì phải chọn cách xưng hô, và cách xưng hô tố lộ quan hệ. Chim vàng anh xưng "tao" khi mắng Cám: một lời xưng hô phẳng, thẳng, của người đang đòi lẽ phải. Hổ gọi trâu là "mày" theo kiểu chúa sơn lâm hỏi kẻ dưới. Rùa vàng nói với vua thì giữ lời kính. Khi kể lại cho trẻ, giữ nguyên cách xưng hô gốc là giữ nguyên một lớp nghĩa mà lời kể lại hiện đại hay bỏ mất.
Một điều nhỏ cho người kể: những lời xưng "tao – mày" trong cổ tích là lời của nhân vật trong hoàn cảnh của nó. Có thể nói với trẻ: "Chim vàng anh đang giận nên nói như vậy. Mình ngoài đời thì nói khác."
Góc nhìn hôm nay: kể cổ tích để trò chuyện
Lời con vật trong cổ tích là chỗ dễ nhất để kéo người nghe vào cuộc. Vài cách làm:
- Để người nghe nói câu của con vật. Kể tới đoạn chim ăn khế, dừng lại cho trẻ đọc tiếp "ăn một quả…". Trẻ nhớ truyện qua câu vè hơn qua lời kể dài.
- Hỏi "nếu con là hổ". "Nếu là hổ, con hỏi lại người nông dân câu gì?" Câu hỏi này luyện đúng thói quen hỏi nối tiếp mà truyện ngầm dạy.
- Đi thăm chỗ có truyện. Hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn ở Hà Nội, khu di tích Cổ Loa cũng ở Hà Nội, có đền thờ An Dương Vương. Đứng tại chỗ kể lại truyện rùa vàng thì truyện có thêm một lớp thật.
- Đọc bản sưu tầm. Bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, in dần từ năm 1957, có ghi chú về các dị bản. Đọc sẽ thấy cùng một truyện, lời con vật mỗi vùng kể một chút khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Truyện cổ tích Việt Nam nào có con vật biết nói?
Nhiều truyện quen thuộc có con vật biết nói: chim ăn khế trong Cây khế, hổ và trâu trong Trí khôn của ta đây, chim vàng anh trong Tấm Cám, cóc cùng các con vật lên kiện trời trong Con cóc là cậu ông Trời. Truyền thuyết thì có rùa vàng ở hồ Gươm và thần Kim Quy ở Cổ Loa.
Câu "Ăn một quả, trả cục vàng" là của truyện nào?
Đó là lời con chim trong truyện Cây khế, nói với người em khi ăn khế nhà chàng. Câu đầy đủ là "Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng". Câu có vần nên dễ nhớ và truyền miệng nguyên vẹn qua nhiều đời.
Chim vàng anh trong Tấm Cám nói gì?
Chim vàng anh, do Tấm hoá thân, hót khi Cám phơi áo nhà vua lên bờ rào: "Phơi áo chồng tao, thì phơi bằng sào, chớ phơi bờ rào, rách áo chồng tao". Đây là lần đầu Tấm lên tiếng đòi lẽ phải sau khi bị hại.
Vì sao con vật trong cổ tích Việt hay nói thành câu vần?
Cổ tích sống bằng truyền miệng, người kể không có sách trong tay. Câu có vần và nhịp đều là cách giữ trí nhớ: chi tiết khác có thể đổi qua mỗi lần kể, câu vè của con vật thì gần như giữ nguyên.
Truyện rùa vàng đòi gươm có thật không?
Đó là truyền thuyết gắn với Lê Lợi và hồ Hoàn Kiếm, không phải sự kiện được ghi nhận như sử liệu chắc chắn. Truyền thuyết giải thích tên hồ và nói lên lòng biết ơn với sự giúp đỡ của thần linh trong cuộc khởi nghĩa.
