Steamboat Willie ra mắt ngày 18/11/1928 tại rạp Colony ở New York và là phim đưa hoạt hình có tiếng đồng bộ đến với đại chúng. Đây không phải phim hoạt hình có tiếng đầu tiên theo nghĩa tuyệt đối — trước đó đã có những thử nghiệm, như loạt Song Car-Tunes của anh em Fleischer từ năm 1924. Nhưng chính phim ngắn chưa đầy tám phút này, với chú chuột Mickey huýt sáo trên boong tàu, khiến khán giả và các xưởng phim tin rằng nhân vật hoạt hình cần có tiếng. Điều thú vị là trong phim, Mickey gần như chưa nói một câu nào ra hồn: tiếng nói thật của nhân vật hoạt hình còn phải đợi thêm một chặng nữa.
Trước năm 1928: nhân vật hoạt hình "nói" bằng chữ
Trong hơn mười năm đầu, phim hoạt hình là phim câm. Rạp chiếu thường có người chơi đàn piano, đàn organ, có rạp lớn có cả dàn nhạc, đệm theo hình. Nhưng nhân vật thì không có giọng. Muốn cho nhân vật nói, người làm phim có hai cách:
- Chèn khung chữ giữa các cảnh, như phim truyện câm: hình dừng, hiện ra dòng chữ lời thoại, rồi phim chạy tiếp.
- Vẽ bong bóng lời thoại ngay trong khung hình, giống truyện tranh. Cách này tận dụng được thói quen đọc truyện tranh báo chí đang rất thịnh thời đó.
Cả hai cách đều buộc khán giả phải biết đọc, và lời thoại phải cực ngắn. Vì thế những nhân vật hoạt hình nổi tiếng thời câm, như chú mèo Felix ra đời năm 1919, chủ yếu "nói" bằng điệu bộ, nét mặt và những pha hành động. Ngôn ngữ của chúng là hình.
Những thử nghiệm đi trước
Kỹ thuật ghi tiếng lên phim đã được thử từ đầu thập niên 1920. Lee de Forest phát triển hệ thống Phonofilm ghi âm thanh trực tiếp trên dải phim. Anh em Max và Dave Fleischer dùng nó cho một số phim trong loạt Song Car-Tunes từ năm 1924: lời bài hát hiện trên màn hình, một quả bóng nảy trên từng chữ để khán giả hát theo. Đó là hoạt hình có tiếng, nhưng hệ thống chiếu chưa phổ biến, nên ít khán giả được xem với âm thanh.
Bước ngoặt chung của điện ảnh là tháng 10/1927, khi phim truyện The Jazz Singer của hãng Warner Bros. ra rạp với vài đoạn hát và nói đồng bộ. Khán giả sửng sốt khi nghe diễn viên Al Jolson nói ngay trên màn ảnh. Chỉ trong vài năm, các hãng phim đua nhau chuyển sang phim nói.
Trong hoạt hình, cũng đã có người đi trước Disney vài tháng. Paul Terry, người làm loạt phim hoạt hình mang tên ngụ ngôn Aesop, ra một phim ngắn có tiếng năm 1928. Nhưng phim ấy không tạo được tiếng vang như Steamboat Willie.
Steamboat Willie làm khác ở chỗ nào
Mickey ra đời năm 1928. Hai phim đầu về Mickey được làm dưới dạng phim câm. Khi thấy phim nói lên ngôi, Walt Disney và hoạ sĩ Ub Iwerks quyết định làm phim thứ ba có tiếng ngay từ đầu, và đưa nó ra rạp trước. Âm thanh được ghi bằng hệ thống Cinephone của Pat Powers.
Hình khớp với tiếng đến từng nhịp
Cái mới nằm ở độ khớp. Mọi cử động trong phim được tính theo nhịp nhạc: Mickey lắc lư theo điệu, nồi niêu, con vật trên tàu bị biến thành nhạc cụ, mỗi cú gõ rơi đúng phách. Đội làm phim dùng nhịp đều của máy đếm nhịp và bảng phân khung để biết hình nào rơi vào nốt nào. Khán giả năm 1928 thấy một thế giới vẽ mà biết phát ra tiếng đúng lúc nó cần phát ra, và đó là điều mê hoặc họ.
Lối khớp nhạc với từng cử động này về sau được giới làm phim gọi đùa là "Mickey Mousing". Hai bản nhạc chính trong phim là bài hát Steamboat Bill và điệu dân ca Turkey in the Straw.
Tiếng có, nhưng lời gần như chưa có
Nghe lại Steamboat Willie, có thể thấy phim đầy âm thanh: huýt sáo, tiếng còi tàu, tiếng con vật kêu, tiếng cười, vài tiếng lầm bầm. Nhưng không có cuộc trò chuyện nào. Nhân vật vẫn giao tiếp chủ yếu bằng điệu bộ, giống thời phim câm, chỉ khác là giờ có tiếng đệm cho điệu bộ ấy.
Những câu nói rõ ràng đầu tiên của Mickey thường được ghi nhận là ở phim The Karnival Kid năm 1929, khi chú rao bán xúc xích. Chính Walt Disney lồng tiếng Mickey cho tới năm 1947.
Từ tiếng động tới lời thoại: hoạt hình học nói thế nào
Có tiếng rồi, các xưởng phim phải học một nghề mới: viết lời cho nhân vật vẽ. Quá trình ấy đi qua mấy chặng, có thể tóm lại như sau.
| Chặng | Nhân vật giao tiếp bằng gì | Khán giả cần gì để hiểu |
|---|---|---|
| Phim câm (khoảng 1910–1928) | Điệu bộ, khung chữ, bong bóng lời | Nhìn và biết đọc |
| Những năm đầu có tiếng (1928–đầu thập niên 1930) | Nhạc, tiếng động, tiếng kêu, vài câu ngắn | Nhìn và nghe nhịp |
| Hoạt hình có thoại (từ thập niên 1930) | Lời thoại riêng cho từng nhân vật, câu cửa miệng, giọng riêng | Nghe hiểu lời |
Khi nhân vật đã có lời, chúng có thêm một thứ mà thời câm không có: một kiểu nói riêng. Mỗi nhân vật nói nhanh hay chậm, dài hay cộc, có câu cửa miệng nào, và giọng ấy gắn với nhân vật suốt nhiều chục năm. Điều này mở đường cho những nhân vật được nhớ tới qua câu nói chứ không chỉ qua hình dáng.
Bài học cho chuyện trò thường ngày: nhịp quan trọng hơn chữ
Steamboat Willie chinh phục khán giả mà không cần một câu thoại. Thứ làm nên sức hút là nhịp: mọi thứ xảy ra đúng lúc. Các nhà nghiên cứu hội thoại cũng nhận ra điều tương tự ở cuộc nói chuyện thật: khi nào đáp, đáp nhanh hay chậm, dừng bao lâu đôi khi nói nhiều hơn nội dung câu đáp. Một câu "ừ" đến chậm vài giây có thể là dấu hiệu ngập ngừng; một tiếng cười bật ra đúng lúc làm người kể thấy được nghe.
- Đáp đúng lúc hơn là đáp hay. Khi người kia vừa kể xong một chuyện, một tiếng "thật à!" ngay lập tức có giá trị hơn một lời bình dài đến sau.
- Tiếng đệm là "nhạc nền" của cuộc nói. "Ừ", "à", "thế à" không mang thông tin, nhưng giữ nhịp cho người kia nói tiếp — giống nhạc giữ nhịp cho hình.
- Đừng để im lặng thay lời mà không có lý do. Im lặng quá lâu sau một câu hỏi thường bị hiểu là khó chịu hay từ chối, dù mình chỉ đang nghĩ. Nói "để mình nghĩ chút" là đủ.
Góc nhìn hôm nay
Từ ngày 1/1/2024, bản Steamboat Willie năm 1928 đã hết thời hạn bảo hộ bản quyền ở Mỹ và thuộc phạm vi công cộng tại đó; các phiên bản Mickey về sau và thương hiệu vẫn được bảo hộ riêng. Phim dễ tìm xem trong các kho lưu trữ phim cổ. Khi xem lại, người xem hôm nay sẽ thấy vài pha đùa với con vật khá thô so với chuẩn bây giờ — đó cũng là một bài học về việc chuẩn mực thay đổi theo thời.
Muốn thấy rõ hoạt hình "học nói" ra sao, có thể xem nối tiếp ba phim: một phim Felix thời câm, Steamboat Willie (1928), rồi một phim hoạt hình có thoại đầu thập niên 1930. Ba mươi phút là đủ thấy lời nói thay đổi nhân vật hoạt hình nhiều đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Steamboat Willie có phải phim hoạt hình có tiếng đầu tiên không?
Không hẳn. Trước đó đã có thử nghiệm, như loạt Song Car-Tunes của anh em Fleischer từ năm 1924 và một phim có tiếng của Paul Terry năm 1928. Steamboat Willie là phim đưa hoạt hình có tiếng đồng bộ đến đại chúng và tạo tiếng vang lớn nhất.
Steamboat Willie ra mắt ngày nào?
Phim ra mắt ngày 18/11/1928 tại rạp Colony ở New York. Phim do Walt Disney và Ub Iwerks làm, dài chưa tới tám phút, âm thanh ghi bằng hệ thống Cinephone.
Trong Steamboat Willie, Mickey có nói không?
Gần như không. Phim có huýt sáo, tiếng động, tiếng kêu và vài tiếng lầm bầm, nhưng không có cuộc trò chuyện nào. Những câu nói rõ ràng đầu tiên của Mickey thường được ghi nhận ở phim The Karnival Kid năm 1929.
Ai lồng tiếng chuột Mickey đầu tiên?
Chính Walt Disney lồng tiếng Mickey từ những năm đầu cho tới năm 1947. Sau đó những người khác tiếp nối vai này.
Steamboat Willie đã hết bản quyền chưa?
Bản phim năm 1928 đã thuộc phạm vi công cộng ở Mỹ từ ngày 1/1/2024. Các phiên bản Mickey về sau và thương hiệu liên quan vẫn được bảo hộ riêng, nên không phải mọi hình ảnh Mickey đều dùng tự do được.
