Sesame Street lên sóng truyền hình Mỹ ngày 10/11/1969 và đưa những con rối vải nỉ biết nói vào phòng khách của trẻ mẫu giáo. Điều làm chương trình khác các chương trình thiếu nhi trước đó: nó được thiết kế dựa trên nghiên cứu giáo dục, và các con rối của Jim Henson không chỉ diễn mà còn trò chuyện — với nhau, với người lớn trên phố, và nói thẳng với đứa trẻ ngồi trước màn hình. Nhìn kỹ, đây là một trường học về cách nói chuyện, ngụy trang dưới lớp lông vũ và vải nỉ.
Một câu hỏi trong bữa tối năm 1966
Sesame Street bắt đầu từ một câu hỏi: truyền hình có dạy được trẻ trước tuổi đi học không? Năm 1966, Joan Ganz Cooney, khi đó làm phim tài liệu cho truyền hình giáo dục, và Lloyd Morrisett, một nhà tâm lý học làm việc ở quỹ tài trợ, bàn với nhau về điều này. Cooney sau đó viết một bản báo cáo về khả năng dùng truyền hình cho giáo dục mầm non. Từ bản báo cáo, tổ chức Children's Television Workshop ra đời (nay là Sesame Workshop).
Điều mới mẻ nằm ở cách làm. Nhóm sản xuất mời các nhà giáo dục và nhà tâm lý cùng soạn mục tiêu học tập, rồi thử từng đoạn phim trên trẻ thật trước khi phát sóng: trẻ có nhìn màn hình không, nhìn đoạn nào, quay đi lúc nào. Gerald Lesser ở Đại học Harvard cố vấn về chương trình học, Edward Palmer phụ trách nghiên cứu. Cách làm thử – sửa – thử lại này về sau thành khuôn mẫu cho nhiều chương trình giáo dục.
Những người bạn vải nỉ của Jim Henson
Jim Henson (1936–1990) đã làm rối cho truyền hình từ cuối thập niên 1950. Con rối của ông, gọi chung là Muppet, có miệng do bàn tay người diễn điều khiển, cử động theo từng âm tiết. Người diễn đứng khuất dưới khung hình, nhìn màn hình theo dõi để biết con rối hiện ra trước máy quay thế nào. Nhờ vậy rối "nói" khớp lời, quay đầu đúng hướng người đang nói, và quan trọng nhất là phản ứng khi nghe.
| Nhân vật | Kiểu nói | Chương trình dùng để dạy gì về trò chuyện |
|---|---|---|
| Big Bird | Một chú chim to như đứa trẻ sáu tuổi, hỏi rất nhiều, hay hiểu nhầm | Người lớn trả lời câu hỏi trẻ con một cách nghiêm túc |
| Bert và Ernie | Một người nghiêm, một người tinh nghịch, ở chung phòng | Hai tính cách khác nhau vẫn nói chuyện và sống chung được |
| Oscar | Cáu kỉnh, sống trong thùng rác, thích nói ngược | Người khó tính vẫn là hàng xóm, vẫn được chào hỏi |
| Cookie Monster | Nói sai ngữ pháp kiểu trẻ con, chỉ nghĩ tới bánh quy | Ham muốn rất mạnh và chuyện chờ đợi, chia sẻ |
Big Bird do Caroll Spinney diễn từ năm 1969 tới năm 2018. Nhân vật Elmo xuất hiện muộn hơn, khoảng đầu thập niên 1980, rồi nổi tiếng dần về sau.
Con rối nói thẳng với đứa trẻ trước màn hình
Trên sân khấu, diễn viên ít khi nhìn thẳng vào khán giả. Trên Sesame Street, con rối làm điều đó thường xuyên: quay ra, hỏi "bạn có biết đây là chữ gì không?", rồi dừng lại một nhịp như chờ câu trả lời. Trẻ ở nhà trả lời to. Về kỹ thuật, đó chỉ là một khoảng dừng được tính trước; về cảm nhận của trẻ, đó là một lượt lời trong cuộc trò chuyện.
Fred Rogers dùng cách này còn triệt để hơn. Chương trình Mister Rogers' Neighborhood phát rộng toàn nước Mỹ từ năm 1968, trước Sesame Street một năm. Ông nói chậm, nhìn thẳng vào máy quay, hỏi trẻ một câu rồi im lặng đủ lâu để trẻ kịp nghĩ và đáp. Trong "Xứ sở tưởng tượng" của chương trình, các con rối như chú hổ Daniel hay Vua Friday đệ Thập Tam phần lớn do chính ông lồng tiếng. Hai chương trình khác nhau về nhịp: Sesame Street nhanh, nhiều đoạn ngắn; Mister Rogers chậm, ít cắt cảnh. Nhưng cả hai cùng coi đứa trẻ là người đối thoại chứ không phải người xem thụ động.
Những cuộc trò chuyện khó, nói qua con rối
Chương trình từng dùng các nhân vật để nói những chuyện mà người lớn hay ngại nói với trẻ. Hai ví dụ được nhắc nhiều nhất:
Ông Hooper không trở lại (1983)
Diễn viên Will Lee, người đóng ông Hooper chủ tiệm tạp hoá trên phố Sesame, mất cuối năm 1982. Nhóm làm chương trình quyết định không nói ông "đi xa", mà để Big Bird được nói chuyện thật về cái chết. Tập phát sóng năm 1983 có đoạn Big Bird mang tranh vẽ tặng ông Hooper, và những người lớn trên phố lần lượt giải thích rằng ông đã mất, sẽ không quay lại. Big Bird hỏi vì sao, hỏi tiếp, buồn, giận. Người lớn không né câu hỏi, không nói dối, chỉ ở bên. Đoạn này được nhiều nhà giáo dục nhắc lại như một mẫu cách nói chuyện với trẻ về mất mát.
Snuffleupagus được người lớn nhìn thấy (1985)
Từ đầu thập niên 1970, Big Bird có một người bạn khổng lồ tên Snuffleupagus mà chỉ mình Big Bird gặp. Người lớn trên phố luôn tưởng đó là bạn tưởng tượng. Năm 1985, chương trình cho người lớn cuối cùng gặp được Snuffy. Lý do được nhóm sản xuất giải thích công khai: họ lo trẻ xem chương trình sẽ hiểu rằng kể chuyện thật với người lớn thì cũng không được tin. Một câu chuyện con rối được đổi chỉ để giữ một điều quan trọng: trẻ cần được tin khi trẻ nói.
Chương trình có thật sự giúp trẻ không
Ngay từ những mùa đầu, chương trình được đánh giá độc lập. Các nghiên cứu của Educational Testing Service đầu thập niên 1970 ghi nhận trẻ xem nhiều thì tiến bộ hơn ở các kỹ năng được dạy như nhận mặt chữ, đếm số. Một nghiên cứu lớn hơn nhiều năm sau, của hai nhà kinh tế Melissa Kearney và Phillip Levine (công bố từ năm 2015), so những vùng ở Mỹ bắt được sóng chương trình dễ hay khó trong những năm đầu, và thấy trẻ ở vùng bắt sóng tốt có kết quả đi học tốt hơn, nhất là ở việc học đúng lớp so với tuổi. Nghiên cứu nào cũng có giới hạn, nhưng hiếm có chương trình thiếu nhi nào được soi kỹ đến vậy.
Về sau, chương trình có nhiều phiên bản ở các nước khác nhau, mỗi nơi có nhân vật rối riêng, nói tiếng địa phương, bàn chuyện của trẻ nơi đó.
Học gì từ con phố của những con rối
Bỏ đi lớp lông vũ, Sesame Street diễn đi diễn lại vài thói quen trò chuyện mà người lớn dùng được ngay với trẻ, cả trẻ nhà mình lẫn con của bạn bè, hàng xóm.
| Thay vì nói | Nói thế này |
|---|---|
| "Hỏi gì mà hỏi lắm thế." | "Câu hỏi hay đấy. Con nghĩ sao trước đã?" |
| "Lớn lên sẽ hiểu." | "Chuyện này hơi khó. Mình nói phần dễ trước nhé." |
| "Làm gì có chuyện đó." | "Con kể lại cho cô nghe xem nào, từ đầu." |
| Hỏi xong trả lời luôn thay trẻ | Hỏi xong, đếm thầm đến ba rồi mới nói tiếp |
Điểm cuối cùng — chờ — là điều Fred Rogers làm trên sóng truyền hình mỗi ngày. Trẻ cần nhiều thời gian hơn người lớn để soạn câu trả lời. Một khoảng lặng ba giây với người lớn thì dài, với trẻ là vừa đủ.
Góc nhìn hôm nay
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc sách về lịch sử chương trình, như cuốn Street Gang của Michael Davis (2008), hoặc xem phim tài liệu về Fred Rogers Won't You Be My Neighbor? (2018). Khi cho trẻ xem chương trình thiếu nhi có rối biết nói, người lớn ngồi cạnh và đáp cùng trẻ những câu nhân vật hỏi ra màn hình. Con rối mở lời; cuộc trò chuyện thật là giữa người lớn và đứa trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Sesame Street phát sóng lần đầu năm nào?
Chương trình lên sóng ngày 10/11/1969 trên các đài truyền hình giáo dục ở Mỹ. Ý tưởng bắt đầu từ năm 1966, khi Joan Ganz Cooney và Lloyd Morrisett bàn về việc dùng truyền hình để dạy trẻ mẫu giáo.
Ai làm ra các con rối trong Sesame Street?
Các con rối, gọi chung là Muppet, do Jim Henson (1936–1990) và nhóm của ông sáng tạo. Miệng rối do bàn tay người diễn điều khiển theo từng âm tiết, người diễn nhìn màn hình theo dõi để rối nói và phản ứng đúng hướng.
Vì sao nhân vật Sesame Street hay nói thẳng ra màn hình?
Con rối hỏi trẻ một câu rồi dừng một nhịp như chờ câu trả lời, để trẻ ở nhà cảm thấy mình là người đối thoại. Fred Rogers trong Mister Rogers' Neighborhood dùng cách này còn chậm và rõ hơn.
Tập Sesame Street nói về cái chết của ông Hooper là năm nào?
Tập ấy phát sóng năm 1983, sau khi diễn viên Will Lee qua đời cuối năm 1982. Big Bird được người lớn trên phố giải thích thật rằng ông Hooper đã mất và không trở lại, một mẫu thường được nhắc về cách nói chuyện với trẻ về mất mát.
Sesame Street có giúp trẻ học tốt hơn không?
Các đánh giá đầu thập niên 1970 ghi nhận trẻ xem nhiều tiến bộ hơn ở kỹ năng chữ và số. Nghiên cứu của Melissa Kearney và Phillip Levine công bố từ năm 2015 thấy trẻ ở vùng bắt sóng tốt có kết quả đi học tốt hơn. Kết quả tốt nhất khi có người lớn cùng xem và trò chuyện.
