Trẻ vẫn hiểu trọn một phim hoạt hình không có lời thoại vì câu chuyện được kể bằng những thứ trẻ đọc được trước cả khi biết từ: mục đích rõ ràng của nhân vật, nét mặt và động tác phóng đại, nhạc, tiếng động và những tiếng ậm ừ có ngữ điệu. Từ rất sớm, trẻ đã biết đoán ai muốn gì, ai đang vui hay giận qua giọng điệu. Những bộ phim như Chú chuột chũi của Tiệp Khắc, Pingu của Thuỵ Sĩ hay Shaun the Sheep của Anh tận dụng đúng khả năng đó, và nhờ vậy đi được khắp thế giới mà không cần lồng tiếng.
Những nhân vật nổi tiếng mà không nói một câu nào
Hoạt hình không thoại không phải cách làm tạm bợ của thời phim câm. Rất nhiều phim được làm như vậy một cách có chủ ý.
| Phim | Nơi, năm ra đời | Nhân vật "nói" bằng gì |
|---|---|---|
| Chú chuột chũi (Krtek) | Tiệp Khắc, phim đầu năm 1957, của Zdeněk Miler | Tiếng reo, tiếng kêu ngắn, nét mặt và động tác |
| Pat & Mat | Tiệp Khắc, từ năm 1976, phim búp bê | Hai người hàng xóm vụng về, chỉ có điệu bộ và tiếng động |
| Pingu | Thuỵ Sĩ, loạt phim nặn đất sét từ năm 1990 | Một thứ "tiếng chim cánh cụt" không có nghĩa, nhưng đầy ngữ điệu |
| Shaun the Sheep | Anh, xưởng Aardman, từ năm 2007 | Tiếng be be, tiếng ậm ừ, nét mặt |
Chú chuột chũi là ví dụ dễ thấy nhất: nhân vật gần như không có lời, chỉ có những tiếng kêu ngắn khi vui, buồn, ngạc nhiên, sợ hãi. Không phải dịch, không phải lồng tiếng, lối làm ấy giúp chú chuột chũi đi rất xa, kể cả đến màn hình tivi của nhiều thế hệ trẻ Việt Nam.
Trẻ đọc mục đích trước khi hiểu lời
Năm 1944, hai nhà tâm lý học Fritz Heider và Marianne Simmel làm một đoạn phim hoạt hình ngắn chỉ có một hình tam giác lớn, một tam giác nhỏ và một hình tròn chuyển động quanh một cái hộp. Không lời, không mặt, không tay chân. Vậy mà khi được hỏi, người xem gần như ai cũng kể lại thành một câu chuyện: kẻ to bắt nạt, hai kẻ nhỏ chạy trốn, có người giận, có người sợ. Con người không nhìn chuyển động như chuyển động; ta nhìn nó như ý định.
Khả năng này có từ rất sớm. Các thí nghiệm của György Gergely, Gergely Csibra và cộng sự từ giữa thập niên 1990 cho thấy trẻ khoảng một tuổi đã biết chờ đợi một vật "có mục đích" đi theo đường hợp lý nhất để đạt đích. Nói cách khác, trước khi biết nói, trẻ đã biết đoán "bạn ấy đang muốn gì".
Phim hoạt hình không thoại xây gần như hoàn toàn trên năng lực đó. Nhân vật muốn một thứ rất rõ — miếng bánh, quả bóng, chỗ ngủ ấm — và mọi cảnh xoay quanh việc với tới thứ ấy. Không cần lời giải thích, trẻ đã nắm được trục câu chuyện.
Giọng điệu đi trước từ ngữ
Những tiếng nói vô nghĩa của Pingu không có từ nào trong từ điển, nhưng trẻ vẫn biết lúc nào Pingu năn nỉ, lúc nào cãi, lúc nào bị mắng. Lý do: trẻ nghe ngữ điệu từ rất lâu trước khi hiểu từ.
Nhà tâm lý học Anne Fernald, trong một nghiên cứu công bố năm 1993, cho trẻ khoảng năm tháng tuổi nghe giọng khen và giọng cấm đoán bằng nhiều thứ tiếng, kể cả tiếng trẻ chưa từng nghe. Với phần lớn các thứ tiếng được thử, trẻ phản ứng khác nhau với hai kiểu giọng: giọng khen làm trẻ tươi lên, giọng cấm làm trẻ chùng xuống. Từ ngữ là lạ, nhưng nhạc điệu của lời nói thì trẻ đọc được.
Tiếng Việt có thanh điệu, nghĩa là độ cao giọng đã gánh nghĩa của từng tiếng. Dù vậy, người Việt vẫn nghe ra thái độ qua độ to nhỏ, nhanh chậm, kéo dài hay cắt cụt, và qua tiếng đệm cuối câu. Một tiếng "ừ" kéo dài và một tiếng "ừ" cụt lủn là hai câu trả lời khác nhau. Trẻ nghe được những khác biệt ấy rất sớm.
Bộ công cụ kể chuyện không lời
Những người làm hoạt hình không thoại dựa vào một số công cụ lặp đi lặp lại. Bảng dưới đây gom lại các công cụ chính.
| Công cụ | Làm thế nào | Trẻ hiểu được gì |
|---|---|---|
| Mục đích rõ | Nhân vật muốn một thứ cụ thể, nhìn thấy được | Câu chuyện đang đi về đâu |
| Nét mặt, động tác phóng đại | Mắt mở to, người co lại, nhảy cẫng lên | Nhân vật đang cảm thấy gì |
| Một việc một lúc | Mỗi khung hình chỉ có một hành động chính | Phải nhìn vào đâu |
| Nhạc | Nhạc nhanh khi đuổi bắt, chậm khi buồn, dừng khi bất ngờ | Không khí của cảnh |
| Tiếng động | Tiếng bước rón rén, tiếng rơi, tiếng nổ nhỏ | Điều gì vừa xảy ra, kể cả ngoài khung hình |
| Tiếng ậm ừ có ngữ điệu | Âm thanh vô nghĩa nhưng lên xuống như câu nói | Ai đang hỏi, ai từ chối, ai năn nỉ |
Nguyên tắc "phóng đại" và "dàn cảnh rõ ràng" nằm trong mười hai nguyên tắc hoạt hình mà Frank Thomas và Ollie Johnston, hai hoạ sĩ kỳ cựu của Disney, ghi lại trong cuốn The Illusion of Life năm 1981. Phim có thoại cũng dùng, nhưng phim không thoại thì sống nhờ chúng.
Không có lời, nhưng vẫn có lượt lời
Có một điều thú vị nếu xem kỹ những cảnh hai nhân vật "cãi nhau" bằng tiếng vô nghĩa: chúng vẫn thay phiên nhau nói. Một bên hỏi, ngừng, bên kia đáp. Một bên năn nỉ dài, bên kia cắt ngang bằng một tiếng cộc. Khi một bên chưa nói xong mà bên kia chen vào, khán giả nhỏ lập tức hiểu là đang cãi nhau.
Đây chính là bộ khung mà các nhà phân tích hội thoại mô tả ở cuộc nói chuyện thật: luân phiên lượt lời, hỏi – đáp, mời – từ chối. Phim không lời giữ nguyên bộ khung ấy và bỏ đi phần chữ. Trẻ hiểu được, vì bộ khung là thứ trẻ đã sống trong đó mỗi ngày, từ những lần ê a đáp lại bố mẹ khi chưa biết nói.
Với người lớn, đây là lời nhắc: một cuộc trò chuyện không chỉ là các từ mình chọn. Lúc nào mình đáp, giọng mình lên hay xuống, mình có để người kia nói hết không — người nghe đọc được tất cả.
Góc nhìn hôm nay: biến phim không lời thành cuộc trò chuyện
Phim không thoại có một lợi thế lớn cho người lớn ngồi xem cùng trẻ: chỗ trống lời là chỗ để trò chuyện. Vài câu gợi:
- "Bạn chim cánh cụt vừa nói gì với mẹ nhỉ? Con đoán thử xem."
- "Sao con biết bạn cừu đang sợ?"
- "Nếu bạn chuột chũi biết nói, lúc này bạn sẽ nói câu gì?"
- "Xem xong rồi, con kể lại cho bố nghe đoạn con thích nhất."
Khi trẻ tự "lồng lời" cho nhân vật, trẻ đang luyện đúng những thứ cần cho trò chuyện: đặt mình vào chỗ người khác, chọn từ cho cảm xúc, kể lại theo thứ tự. Sách tranh không chữ cũng dùng được theo cách tương tự.
Vài lưu ý nhỏ: đừng chấm đúng sai lời đoán của trẻ; đoán khác bố mẹ cũng là một cách hiểu. Không cần dừng phim liên tục, vài lần mỗi tập là đủ. Và nếu trẻ lớn mà chưa nói được thành câu như bạn cùng tuổi, đó là chuyện nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu, không phải chuyện phim nào bù được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ hiểu được phim hoạt hình không có lời thoại?
Trẻ đọc được mục đích của nhân vật, nét mặt, động tác, nhạc và ngữ điệu từ trước khi hiểu từ ngữ. Phim không thoại làm mọi thứ rõ ràng, phóng đại và mỗi lúc một việc, nên trẻ theo được trọn câu chuyện.
Phim hoạt hình không lời nổi tiếng gồm những phim nào?
Có thể kể Chú chuột chũi (Tiệp Khắc, từ 1957), Pat & Mat (Tiệp Khắc, từ 1976), Pingu (Thuỵ Sĩ, từ 1990) và Shaun the Sheep (Anh, từ 2007). Nhân vật trong các phim này giao tiếp bằng tiếng kêu, tiếng ậm ừ và điệu bộ.
Pingu nói tiếng gì?
Pingu nói một thứ tiếng không có nghĩa, được tạo ra cho phim. Tiếng ấy không có từ vựng thật nhưng có đủ ngữ điệu của câu hỏi, câu năn nỉ, câu cãi, nên trẻ ở mọi nước đều đoán được nhân vật đang nói gì.
Thí nghiệm Heider và Simmel là gì?
Năm 1944, Fritz Heider và Marianne Simmel cho người xem một đoạn phim chỉ có hình tam giác và hình tròn chuyển động. Gần như ai cũng kể lại thành câu chuyện có kẻ bắt nạt, kẻ chạy trốn, có cảm xúc. Thí nghiệm cho thấy con người tự nhìn chuyển động thành ý định.
Xem phim không thoại có giúp trẻ nói tốt hơn không?
Phim tự nó không dạy trẻ nói. Nhưng nếu người lớn ngồi cùng, hỏi trẻ đoán nhân vật đang nói gì và để trẻ kể lại, chỗ trống lời của phim trở thành dịp luyện kể chuyện và đặt mình vào chỗ người khác.
