Những câu như "để em xem đã", "cũng được", "tuỳ anh" có khi đúng là đồng ý, có khi là một lời từ chối hay một sự miễn cưỡng được nói mềm cho đỡ mất lòng. Nghe ra ý thật không phải là đoán bừa, mà là để ý giọng, nhịp, ngữ cảnh, rồi mở một lối ra để người kia nói thẳng mà không ngại. Bài này bàn phía người nghe; còn cách từ chối sao cho khéo là chuyện của người nói.
Vì sao người ta nói vòng
Nói vòng không phải là giả dối. Trong rất nhiều nền văn hoá, và rõ ở tiếng Việt, nói thẳng "không" với người quen, người lớn tuổi, đồng nghiệp hay khách hàng có thể làm cả hai bên khó xử. Thuyết phép lịch sự của Penelope Brown và Stephen Levinson (1978, in lại 1987) giải thích rằng lời từ chối, lời phản đối đe doạ "thể diện" của người kia, nên người ta thường làm mềm nó bằng cách nói gián tiếp.
Phân tích hội thoại cũng ghi nhận rằng lời từ chối thường đến chậm hơn, kèm do dự, kèm lý do, trong khi lời đồng ý thường đến nhanh và gọn. Đây là một quy luật khá phổ biến giữa các ngôn ngữ, chứ không riêng tiếng Việt.
Vì vậy, người nói vòng thường đang cố giữ cho cả hai. Người nghe không cần coi đó là chuyện thiếu thành thật, chỉ cần biết đọc.
Những câu nói vòng hay gặp và nghĩa có thể có
Bảng dưới không phải từ điển giải mã. Cùng một câu, nói với giọng khác, trong hoàn cảnh khác, có thể mang nghĩa khác. Đây chỉ là những khả năng nên để ý.
| Câu nghe được | Có thể là đồng ý thật khi… | Có thể là ngần ngại khi… |
|---|---|---|
| "Để em xem đã." | Kèm mốc thời gian: "Để em xem lịch, tối nay báo anh." | Không có mốc, giọng đi xuống, rồi lảng sang chuyện khác |
| "Cũng được." | Nói nhanh, nhẹ, kèm câu hỏi tiếp về chi tiết | Nói chậm, có khoảng ngừng trước, chữ "cũng" kéo dài |
| "Tuỳ anh/chị." | Người kia thật sự không có ý kiến, đã nói rõ hai phương án đều ổn | Đã nêu một ý trước đó nhưng bị gạt, giờ rút lui |
| "Chắc không sao đâu." | Nói với giọng chắc chắn, giải thích được vì sao | Chữ "chắc" đứng đầu, không giải thích gì thêm |
| "Thôi, để lúc khác." | Đi kèm đề xuất cụ thể: "Thứ Bảy được không?" | Không có "lúc khác" cụ thể nào được nêu ra |
| "Ý anh hay đấy, nhưng…" | Phần sau "nhưng" chỉ là góp thêm nhỏ | Phần sau "nhưng" dài hơn và nặng hơn phần trước |
| "Dạ." | Kèm hành động ngay hoặc câu hỏi chi tiết | Chỉ là tiếng đáp lễ, nghĩa là "em nghe rồi", chưa chắc là "em đồng ý" |
Dòng cuối quan trọng với người hay giao việc. Tiếng "dạ" trong tiếng Việt thường là tiếng đáp lễ, xác nhận đã nghe, không nhất thiết là cam kết. Nhầm "dạ" với "vâng, em làm được" là nguồn của rất nhiều hiểu lầm.
Năm tín hiệu nhỏ đáng để ý
- Khoảng ngừng trước câu trả lời. Khi mời ai đó và câu đáp đến sau một nhịp ngừng dài hơn bình thường, khả năng cao là họ đang tìm cách nói "không". Nghiên cứu về hội thoại thấy lời đáp không như ý người hỏi thường đến chậm hơn.
- Chữ rào trước. "Chắc", "cũng", "thôi", "để", "hơi": những chữ nhỏ này làm mềm câu, và thường xuất hiện dày hơn khi người nói có điều khó nói.
- Lý do không được hỏi mà vẫn đưa ra. "Cũng được, mà dạo này em hơi bận…" Một lý do được nói kèm lời đồng ý thường là manh mối của sự miễn cưỡng.
- Không hỏi thêm chi tiết. Người thật sự muốn đi thường hỏi "Mấy giờ? Đi xe gì?". Người không muốn thường chỉ đáp chung chung.
- Giọng và nhịp thay đổi so với lúc trước. Đây là phần khó dạy bằng chữ, nhưng ai cũng cảm được: câu "được" nói vui và câu "được" nói xuôi tay nghe khác hẳn.
Đừng đoán thay người khác: mở một lối ra
Nghe ra sự ngần ngại không có nghĩa là tự quyết thay người kia. Đoán sai theo hướng ngược lại cũng tai hại: người ta đồng ý thật mà mình lại cho là từ chối, rồi không mời nữa. Cách an toàn là làm cho câu trả lời thật trở nên dễ nói.
| Thay vì | Thử nói |
|---|---|
| "Vậy là chốt nhé!" (khi nghe "cũng được" chậm rãi) | "Nếu tuần này bận thì để tuần sau cũng không sao, cứ nói thật nhé." |
| "Tuỳ là sao, nói rõ đi." | "Nãy em có nói thích quán kia, hay mình đi quán đó?" |
| "Thế có làm được không?" (giọng gấp) | "Nếu khó chỗ nào thì nói anh, mình tính lại hạn." |
| Coi "để em xem đã" là đồng ý | "Ừ, khi nào em báo được? Không tiện cũng cứ nói." |
Điểm chung của cột phải là: nói rõ rằng từ chối không làm mình phật lòng. Nhiều người nói vòng chỉ vì không chắc người kia có chấp nhận một câu "không". Khi đã được bảo đảm, họ thường nói thẳng ngay.
Khi chính mình là người hỏi khó từ chối
Có những vị trí làm người khác khó nói thật với mình: người lớn tuổi hơn, sếp, chủ nhà, người đang nhờ vả. Ở vị trí đó, gần như mọi câu trả lời mình nhận được đều đã được làm mềm. Vài cách giúp nghe được ý thật:
- Hỏi để có nhiều lựa chọn, không chỉ có–không. "Thứ Bảy hay Chủ nhật tiện cho em hơn?" dễ đáp thật hơn "Thứ Bảy đi được không?".
- Nói trước điều mình chưa chắc. "Ý này anh cũng chưa chắc, em thấy chỗ nào chưa ổn?" mời góp ý dễ hơn "Ý này được không?".
- Cho thời gian. "Không cần trả lời ngay, mai nhắn anh cũng được." Nhiều người chỉ dám từ chối qua tin nhắn.
Đừng gán cách nói vòng cho một vùng, một kiểu người
Hay có câu nói rằng người vùng này nói thẳng, người vùng kia nói vòng. Những khái quát kiểu đó không giúp được gì trong một cuộc trò chuyện cụ thể, và dễ thành định kiến. Mức độ nói thẳng thay đổi theo từng người, từng gia đình, từng nghề, và theo cả quan hệ giữa hai người lúc đó. Một người rất thẳng với bạn thân vẫn có thể rất vòng với người mới quen. Hãy đọc người trước mặt, không đọc tấm nhãn.
Edward T. Hall, trong Beyond Culture (1976), có bàn về văn hoá "ngữ cảnh cao" dựa nhiều vào hàm ý, nhưng chính khung đó cũng chỉ là bức tranh rất rộng, không dùng để đoán một người cụ thể.
Thử ngay hôm nay
Lần tới khi đưa ra một lời mời hay một đề nghị, thêm vào cuối một câu mở lối ra: "Không tiện thì cứ nói nhé." Để ý xem có bao nhiêu người, vốn thường chỉ đáp "cũng được", nay trả lời rõ ràng hơn. Đó là cách đơn giản nhất để nghe được ý thật: làm cho sự thật dễ nói.
Câu hỏi thường gặp
"Để em xem đã" có phải là từ chối?
Không hẳn. Nếu kèm mốc thời gian cụ thể như "tối nay em báo", đó thường là cân nhắc thật. Nếu không có mốc, giọng chùng xuống và câu chuyện bị lảng đi, đó có thể là một lời từ chối mềm. Cách tốt nhất là hỏi lại nhẹ nhàng và nói rõ từ chối cũng không sao.
Vì sao người Việt hay nói vòng thay vì nói thẳng?
Vì lời từ chối, phản đối dễ làm người kia mất thể diện, nên người nói làm mềm nó bằng cách nói gián tiếp. Đây là hiện tượng có ở nhiều ngôn ngữ, được thuyết phép lịch sự của Brown và Levinson giải thích, và mức độ khác nhau theo từng người, từng quan hệ.
Trả lời "dạ" có phải là đồng ý?
Không nhất thiết. Trong tiếng Việt, "dạ" thường là tiếng đáp lễ cho biết đã nghe. Muốn chắc người kia nhận việc hay đồng ý, nên hỏi thêm một câu về chi tiết hoặc thời hạn.
"Tuỳ anh" nghĩa là gì?
Có thể là thật sự không có ý kiến, cũng có thể là người kia đã nêu ý trước đó nhưng không được nghe nên rút lui. Nhắc lại ý họ từng nói, như "Nãy em bảo thích quán kia, hay đi quán đó?", là cách gỡ nhanh nhất.
Làm sao để người khác dám nói thật với mình?
Đưa nhiều lựa chọn thay vì câu hỏi có–không, nói rõ rằng từ chối không làm mình phật lòng, và cho thời gian để họ trả lời sau. Ở vị trí lớn tuổi hơn hay cấp trên, những điều này càng cần thiết.
