Khi khác quan điểm trong bữa cơm hay ở quán, cách giữ cuộc trò chuyện vui là hỏi vì sao trước khi nói mình nghĩ khác, nói ý mình như một kinh nghiệm riêng ("nhà mình thì thấy…") thay vì một chân lý, và biết dừng đúng lúc bằng một câu nhẹ như "thôi mỗi nhà mỗi cảnh". Mục tiêu của chuyện trò bên mâm cơm không phải là thắng, mà là ăn xong vẫn muốn ngồi với nhau thêm.
Bài này nói về những bất đồng đời thường nhất: phở có nên cho thêm đường hay không, có nên cho con xem điện thoại lúc ăn, đội bóng nào đá hay hơn, mua nhà hay thuê nhà, nuôi chó hay nuôi mèo. Không bàn cãi nhau, không bàn tranh luận có luật lệ. Chỉ bàn cách để một ý kiến khác làm câu chuyện thêm vui thay vì làm bữa ăn chùng xuống.
Vì sao chuyện nhỏ cũng dễ thành to bên mâm cơm
Bàn ăn và bàn nhậu có vài điều kiện khiến bất đồng dễ nóng lên: ngồi lâu, có người nghe xung quanh, có bia rượu, có quan hệ lâu dài (họ hàng, đồng nghiệp) nên ai cũng ngại "thua". Lại thêm một khuynh hướng tâm lý quen thuộc mà Lee Ross và cộng sự mô tả năm 1977, gọi là hiệu ứng đồng thuận giả (false consensus effect): ta thường tin số người nghĩ giống mình nhiều hơn thực tế. Vì thế khi gặp người nghĩ khác, ta dễ ngạc nhiên, rồi dễ cho rằng người kia "lạ", "cố chấp".
Biết điều này giúp ta bớt bất ngờ. Ở một mâm cơm sáu người, chuyện có hai, ba cách nghĩ về việc nuôi con là bình thường.
Phân biệt khẩu vị, kinh nghiệm và giá trị
Không phải bất đồng nào cũng giống nhau. Nhận ra mình đang khác nhau ở tầng nào giúp chọn cách nói.
| Loại khác biệt | Ví dụ | Cách nói hợp |
|---|---|---|
| Khẩu vị, sở thích | Phở cho đường hay không, mắm tôm hay nước mắm, đội bóng yêu thích | Cứ đùa vui, không cần ai đúng. "Ừ, mỗi người một miệng mà." |
| Kinh nghiệm | Đi đường nào cho nhanh, mua xe hãng nào bền, chợ nào rẻ | Kể chuyện của mình, hỏi chuyện của người kia. Hai kinh nghiệm có thể cùng đúng. |
| Cách sống, giá trị | Cho con đi học thêm nhiều hay ít, có nên cho con xem điện thoại, nên ở với bố mẹ hay ra riêng | Hỏi nhiều, khẳng định ít. Dừng sớm nếu thấy người kia bắt đầu tự ái. |
Lỗi hay gặp là đem cách nói của tầng ba vào tầng một (cãi nghiêm túc chuyện phở có đường) hoặc đem cách đùa của tầng một vào tầng ba (trêu chọc cách nuôi con của người khác).
Hỏi "vì sao" trước khi nói "không"
Khi nghe một ý kiến khác, phản xạ đầu tiên là phản bác. Thử đổi phản xạ đó thành một câu hỏi tò mò:
- "Ủa, sao anh thấy cho đường vào phở ngon hơn? Hồi nào bắt đầu ăn vậy?"
- "Nhà chị cho bé xem điện thoại lúc ăn hả? Bé có chịu ăn hơn không?"
- "Mày thích đội đó từ hồi nào?"
Câu hỏi "vì sao" có ba cái lợi. Người kia được kể chuyện của mình, nên vui. Mình biết thêm lý do, đôi khi lý do đó hợp lý hơn mình tưởng. Và câu chuyện chuyển từ "ai đúng" sang "chuyện của mỗi người", vốn là thứ dễ nói hơn.
Lưu ý: hỏi thật, đừng hỏi bẫy
"Vậy anh không sợ con nghiện à?" là câu hỏi bẫy, đội lốt câu hỏi nhưng thật ra là lời chê. Câu hỏi tò mò thật thì không chứa sẵn câu trả lời.
Nói ý mình như một trải nghiệm, không như một bản án
Khi đến lượt mình, nói từ chỗ đứng của mình. Câu bắt đầu bằng "nhà mình thì…", "hồi đó mình thử…", "với mình thì…" khó gây tự ái hơn câu bắt đầu bằng "phải…", "ai cũng biết…", "thế là sai".
| Nói thế này dễ mất vui | Nói thế này vẫn vui |
|---|---|
| "Cho đường vào phở là hỏng phở." | "Mình quen ăn không đường, cho vào là thấy lạ miệng liền." |
| "Cho con xem điện thoại lúc ăn là không được." | "Nhà mình hồi trước cũng thử, mà thấy bé ăn xong không nhớ mình ăn gì, nên bỏ." |
| "Đội đó đá dở ẹc." | "Mùa này mình thấy đội đó thủ hơi run, mày thấy sao?" |
| "Thuê nhà là ném tiền qua cửa sổ." | "Nhà mình chọn mua vì tính ở lâu. Còn bên mày tính sao?" |
| "Ai cũng biết…" | "Mình từng đọc là…, không biết có đúng không." |
Tìm chỗ đồng ý
Hầu hết bất đồng đời thường có một phần chung bên dưới. Hai người tranh nhau chuyện cho con học thêm đều muốn con học tốt và vui. Hai người cãi nhau về phở đều mê phở. Nói phần chung ra thành lời làm không khí dịu đi ngay:
- "Thì nói chung là ai cũng muốn tụi nhỏ khoẻ với vui thôi."
- "Cãi gì thì cãi, quán này nước dùng ngon thật."
- "Thôi, công nhận hai đội đá trận đó hay."
Biết khi nào dừng và dừng cho đẹp
Dấu hiệu nên dừng: giọng bắt đầu cao lên, người kia nhắc lại cùng một ý lần thứ ba, người xung quanh im lặng hoặc nhìn nhau, có người bắt đầu nói "mày thì biết gì". Lúc đó, câu chuyện đã không còn là trò chuyện.
Những câu khép nhẹ:
- "Thôi, mỗi nhà mỗi cảnh, nhà nào thấy hợp thì làm."
- "Ừ, chắc mình với anh khác khẩu vị rồi, haha."
- "Chuyện này nói tới sáng không xong, ăn đi cho nóng."
- "Để mình về thử cách của chị coi sao."
Rồi chuyển chủ đề bằng một câu cầu nối, tốt nhất là về một thứ ai cũng tham gia được: món ăn trên bàn, chuyến đi sắp tới, chuyện vui của một người vắng mặt.
Những việc làm hỏng bữa ăn
- Kéo người thứ ba làm trọng tài: "Em nói xem, anh hay chị đúng?". Người được kéo vào thường rất khó xử.
- Chuyển từ ý kiến sang con người: "Thảo nào nhà mày…", "Tính mày lúc nào cũng vậy".
- Lôi chuyện cũ để thắng chuyện mới.
- Đem điện thoại ra tra cho bằng được giữa bữa để chứng minh mình đúng. Tra để cùng biết thì vui; tra để thắng thì mất vui.
- Đùa chọc vào quê quán, giọng nói của người kia khi bất đồng. Không bao giờ.
Góc nhìn hôm nay: một câu để thử ở bữa cơm tới
Lần tới nghe ai đó nói một điều mình không đồng ý ở bàn ăn, thử ba bước:
- Hỏi một câu "vì sao" thật lòng và nghe trọn câu trả lời.
- Nói ý mình bằng "nhà mình thì…" hoặc "với mình thì…".
- Nói ra một điểm chung, rồi để câu chuyện đi tiếp.
Không cần thay đổi suy nghĩ của ai. Một bữa cơm mà mọi người ra về biết thêm một cách nghĩ khác, mà vẫn thấy vui, là một bữa cơm thành công.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nói chuyện với người khác quan điểm mà không cãi nhau?
Hỏi vì sao họ nghĩ vậy trước khi nói ý mình, rồi nói ý mình như một trải nghiệm riêng, ví dụ "nhà mình thì thấy…", thay vì khẳng định đúng sai. Tìm ra phần cả hai cùng đồng ý và nói nó thành lời. Khi giọng bắt đầu cao lên thì khép lại nhẹ nhàng và chuyển chủ đề.
Hiệu ứng đồng thuận giả là gì?
Đây là khuynh hướng tin rằng số người nghĩ giống mình nhiều hơn thực tế, được Lee Ross và cộng sự mô tả năm 1977. Vì thế khi gặp người nghĩ khác, ta dễ ngạc nhiên và cho rằng họ "lạ". Biết điều này giúp ta bình tĩnh hơn khi bất đồng.
Nên dừng tranh luận trong bữa ăn khi nào?
Khi giọng bắt đầu cao lên, một người nhắc lại cùng ý nhiều lần, người xung quanh im lặng hoặc câu chuyện chuyển sang chỉ trích con người. Lúc đó nên khép lại bằng một câu nhẹ như "mỗi nhà mỗi cảnh" rồi chuyển sang chủ đề chung của cả bàn.
Có nên nhờ người khác phân xử khi bất đồng ở bàn ăn?
Không nên. Kéo người thứ ba làm trọng tài đặt họ vào thế khó xử, vì đứng về bên nào cũng mất lòng bên kia. Nếu muốn nghe thêm ý kiến, hãy hỏi chung cả bàn "mọi người thấy sao" một cách vui vẻ, không ép ai chọn phe.
Vì sao bất đồng nhỏ trong bữa cơm dễ thành căng thẳng?
Vì bữa ăn thường kéo dài, có nhiều người nghe, có khi có bia rượu và người ngồi cùng là họ hàng, đồng nghiệp nên ai cũng ngại thua. Thêm vào đó, chuyện cách sống như nuôi con hay tiền bạc dễ chạm tự ái hơn chuyện khẩu vị. Nhận ra đang khác nhau ở tầng nào giúp chọn cách nói phù hợp.