Gọi người phục vụ hay người bán hàng, cách phổ biến nhất vẫn là theo tuổi: "em ơi" khi họ rõ ràng trẻ hơn mình, "anh ơi", "chị ơi" khi họ ngang hoặc lớn hơn, "cô ơi", "chú ơi" khi họ cỡ tuổi bố mẹ mình. "Bạn ơi" là cách gọi trung tính, hợp với quán trẻ khi khó đoán tuổi. Còn quan trọng hơn chữ gọi là giọng gọi và lúc gọi.
Cùng một tiếng "em ơi", nói nhẹ khi người phục vụ vừa quay sang thì thân thiện; gọi to vọng qua ba bàn khi người ta đang bưng tô phở nóng thì thành sai khiến. Bài này đi qua từng cách gọi, nghĩa ngầm của nó, và vài câu mẫu cho quán ăn, chợ, cửa hàng.
Các cách gọi thường gặp và nghĩa ngầm
| Cách gọi | Hợp khi | Dễ thành vô duyên khi |
|---|---|---|
| "Em ơi" | Người phục vụ rõ ràng nhỏ tuổi hơn mình | Mình còn trẻ mà gọi người lớn hơn; giọng gắt, kéo dài |
| "Anh ơi", "chị ơi" | Người kia ngang tuổi hoặc lớn hơn; hoặc mình muốn gọi lễ một chút | Người kia nhỏ hơn mình cả chục tuổi, nghe như mỉa |
| "Bạn ơi" | Quán cà phê, cửa hàng của người trẻ; không đoán được tuổi | Gọi cô bán hàng lớn tuổi ở chợ, nghe xa cách |
| "Cô ơi", "chú ơi" | Chủ quán, người bán cỡ tuổi bố mẹ mình | Người kia mới ngoài ba mươi |
| Gọi theo vai: "chủ quán ơi" | Muốn gặp người phụ trách để hỏi việc riêng | Dùng thay mọi lần gọi, nghe khách sáo |
| "Ê", "này", búng tay, vỗ tay | Hầu như không bao giờ | Gần như mọi lúc |
Bảng trên không phải luật. Nó chỉ cho thấy một điều: không có chữ nào an toàn tuyệt đối. Chữ gọi chỉ đúng khi khớp với người được gọi và đi cùng một giọng dễ nghe.
"Em ơi": thân thiện hay trịch thượng
"Em ơi" là cách gọi người phục vụ nghe nhiều nhất ở quán ăn Việt. Người nói ngoài ba mươi gọi một bạn sinh viên làm thêm là "em" thì đúng cả về tuổi lẫn về cảm giác: mình đang coi người kia như em trong nhà.
Vấn đề nảy sinh ở hai chỗ.
- Khi tuổi không khớp. Một bạn hai mươi tuổi gọi người phục vụ trạc ba mươi là "em" chỉ vì người kia đang bưng bê, thì chữ "em" không còn là chuyện tuổi mà là chuyện vai: khách ở trên, người phục vụ ở dưới. Người nghe nhận ra ngay.
- Khi giọng không khớp. "Em ơi" nói khẽ, đi kèm một cái gật đầu, khác hẳn "EM! Em ơi!" gọi vọng qua cả quán. Phần lớn sự khó chịu của người phục vụ đến từ giọng, không từ chữ.
Cách thử đơn giản: nếu gặp người này ở đám cưới một người bạn, mình có gọi họ là "em" không? Nếu có, cứ gọi. Nếu không, chọn "anh/chị" hoặc "bạn".
"Bạn ơi" và cách gọi trung tính
Ở các quán cà phê, cửa hàng thời trang, chuỗi đồ ăn nhanh, "bạn ơi" ngày càng phổ biến. Lý do khá rõ: nhân viên mặc đồng phục, đội mũ, trông tuổi nào cũng na ná nhau; người trẻ cũng quen với cách gọi ngang hàng trên mạng. "Bạn" không đặt ai lên trên ai, nên tránh được chuyện đoán tuổi.
Nhưng "bạn" có hai giới hạn. Thứ nhất, với người bán lớn tuổi ở chợ hay quán cơm bình dân, "bạn ơi" nghe lạ tai và xa cách, như đang nói với nhân viên tổng đài. Thứ hai, khi chính người phục vụ đã gọi mình là "anh" hay "chị", gọi lại họ là "bạn" thì lệch cặp; đáp bằng "em" cho khớp sẽ tự nhiên hơn.
Một cách trung tính khác là bỏ hẳn tiếng gọi, chỉ dùng câu vắng đại từ có kính ngữ: "Cho thêm chén nước chấm với ạ." Câu này dùng được với mọi tuổi, miễn là đã có ánh mắt chạm nhau trước đó.
Ở chợ và quán quen: gọi như người trong xóm
Ở chợ, người bán ở một sạp lâu năm, có tên tuổi trong khu. Khách quen thường gọi theo tên hoặc thứ: "cô Hoa", "chị Lan", "bác Tư". Ở miền Nam, lối gọi theo thứ trong nhà (anh Hai, chị Ba, cô Tư, chú Năm) vẫn rất quen. Khách mới đến chợ chưa biết tên thì gọi theo tuổi như thường, nghe người khác gọi vài lần là biết tên.
Gọi được tên người bán là một món quà nhỏ. Lần sau quay lại, một câu "Cô Hoa ơi, hôm nay có cá lóc tươi không cô?" khác hẳn "Cá này bao nhiêu?". Không cần thân thiết gì thêm, chỉ một cái tên đã biến mua bán thành chào hỏi.
Lúc gọi quan trọng hơn chữ gọi
Đứng ở phía người làm quán mà nghĩ, cái phiền thường không nằm ở chữ "em" hay "bạn", mà ở chuyện bị gọi đúng lúc tay đang bận. Vài thói quen nhỏ giúp tiếng gọi dễ chịu hơn:
- Chờ ánh mắt. Nhìn về phía người phục vụ, khi họ nhìn lại thì giơ tay ngang vai hoặc gật đầu. Phần lớn lần gọi chỉ cần đến đây là đủ.
- Gọi vừa đủ nghe. Tiếng gọi chỉ cần tới người được gọi, không cần tới cả quán. Nếu xa quá, đợi họ đi ngang.
- Không gọi khi người ta đang bưng đồ cho bàn khác. Gọi lúc đó là bắt họ chọn giữa hai bàn. Đợi họ đặt xong.
- Gom việc. Muốn thêm nước, thêm rau, xin hoá đơn thì nói một lần. Gọi ba lần cho ba thứ là ba lần kéo người ta khỏi việc khác.
- Không búng tay, vỗ tay, huýt sáo. Những cách này gọi người như gọi một vật, ở đâu cũng bị coi là thiếu tôn trọng.
Câu mẫu theo từng chỗ
| Chỗ | Thay vì | Nói |
|---|---|---|
| Quán phở | "Ê, thêm cái quẩy!" | "Em ơi, cho anh thêm đĩa quẩy với nhé." |
| Quán cà phê | "Lấy ly nước lọc." | "Bạn ơi, cho mình xin ly nước lọc được không?" |
| Chợ | "Bán cân cá này." | "Cô ơi, cô cân cho cháu con cá này ạ." |
| Cửa hàng quần áo | "Có size khác không?" | "Chị ơi, mẫu này còn cỡ nhỏ hơn không chị?" |
| Quán cơm bình dân | "Tính tiền!" | "Chú ơi, chú tính tiền giúp cháu với ạ." |
| Quầy thuốc | "Bán hộp thuốc này." | "Dạ, anh lấy giúp em hộp này, cho em hỏi cách uống luôn ạ." |
Để ý những chữ nhỏ trong cột "Nói": "cho", "giúp", "với", "nhé", "ạ". Chúng biến một mệnh lệnh thành lời nhờ. Trong khung phép lịch sự của Brown và Levinson (Politeness, 1978/1987), đây là cách làm nhẹ một lời yêu cầu: vẫn rõ mình cần gì, nhưng để lại cho người kia chút tự chủ. Tiếng Việt làm việc đó bằng tiểu từ cuối câu nhiều hơn là bằng cấu trúc câu dài.
Khi người phục vụ gọi mình
Cuộc gọi luôn có hai chiều. Người phục vụ thường gọi khách là "anh", "chị", có quán dặn nhân viên gọi mọi khách là "anh chị" cho chắc. Khách nghe mình được gọi là "anh" thì đáp lại bằng "em" là trọn cặp: "Em ơi, cho anh thêm đá." Nghe được gọi là "cô", "chú" thì xưng "cô", "chú" và gọi người kia "cháu" hoặc "con".
Nếu người phục vụ lớn tuổi hơn mà vẫn gọi mình là "anh", "chị", cũng không cần sửa. Đó là cách gọi lễ trong vai việc, người ta chọn để khỏi phải đoán tuổi hàng trăm khách mỗi ngày. Mình đáp lại bằng "anh", "chị" theo đúng tuổi của họ, xưng "em", là hai bên cùng giữ lễ mà không ai phải ngượng.
Góc nhìn hôm nay
Gọi người phục vụ thế nào thật ra là một phép thử nhỏ về cách mình nhìn người làm dịch vụ. Một cách gọi tôn trọng không tốn thêm đồng nào, nhưng người nhận nhớ khá lâu. Thói quen nên tập: gọi một lần, nhẹ, có ánh mắt; nói "cảm ơn" khi nhận đồ, kể cả khi đó chỉ là ly trà đá. Lần tới vào quán, thử để ý xem người phục vụ thở phào thế nào khi được gọi đúng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Gọi nhân viên phục vụ là gì cho lịch sự?
Gọi theo tuổi: "em ơi" nếu họ nhỏ hơn mình rõ ràng, "anh ơi", "chị ơi" nếu ngang hoặc lớn hơn, "bạn ơi" nếu không đoán được tuổi. Gọi khi đã chạm ánh mắt, vừa đủ nghe, kèm "cho", "giúp", "với", "ạ" thì cách nào cũng lịch sự.
Gọi người phục vụ là "em ơi" có bất lịch sự không?
Không, nếu người đó thật sự nhỏ tuổi hơn mình và giọng gọi nhẹ nhàng. "Em ơi" chỉ thành trịch thượng khi người gọi trẻ hơn mà vẫn gọi "em" vì coi người phục vụ thấp hơn mình, hoặc khi gọi gắt, gọi to qua cả quán.
Có nên gọi người bán hàng là "bạn ơi" không?
Hợp ở quán cà phê, cửa hàng của người trẻ, nơi khó đoán tuổi nhân viên. Với người bán lớn tuổi ở chợ hay quán bình dân, "bạn ơi" dễ nghe xa cách; gọi "cô", "chú", "chị" sẽ ấm hơn.
Búng tay hay vỗ tay gọi phục vụ có được không?
Không nên. Búng tay, vỗ tay, huýt sáo là cách gọi bị coi là thiếu tôn trọng ở hầu hết mọi nơi. Nhìn về phía người phục vụ rồi giơ tay ngang vai là đủ.
Người phục vụ gọi mình là "anh" thì mình nên gọi lại thế nào?
Gọi lại là "em" cho trọn cặp xưng hô: "Em ơi, cho anh thêm nước." Gọi lại là "bạn" cũng không sai, nhưng nghe lệch nhịp so với cách người kia vừa đặt.
