Trong tiếng Việt, đổi cách xưng hô giữa chừng là một thông điệp, nhiều khi rõ hơn cả lời nói. Chuyển từ "anh – em" sang gọi tên hay "tớ – cậu" là báo hiệu thân hơn; chuyển từ "anh – em" sang "ông – bà", sang gọi đủ họ tên hay "người ta" là báo hiệu đang giận hoặc muốn lùi ra xa. Người nghe nhận ra sự thay đổi ấy trước khi kịp hiểu nội dung câu.
Biết đọc tín hiệu này giúp mình hiểu chuyện gì đang xảy ra trong cuộc trò chuyện. Biết dùng nó đúng lúc giúp mình mời người khác lại gần, hoặc làm lành mà không cần một câu xin lỗi dài.
Vì sao một chữ đổi được cả mối quan hệ
Từ xưng hô tiếng Việt không chỉ trỏ vào người nói và người nghe. Mỗi lần dùng, nó lại khẳng định hai người đứng ở đâu với nhau: ngang hàng hay trên dưới, người nhà hay người dưng, thân hay chưa thân. Nhà nhân học Lương Văn Hy, trong cuốn Discursive Practices and Linguistic Meanings (1990), nhấn mạnh rằng người Việt dùng từ xưng hô để dựng và điều chỉnh quan hệ ngay trong lúc nói, chứ không chỉ để phản ánh một quan hệ đã cố định.
Vì quan hệ được "nói ra" ở mỗi câu, nên khi cách xưng hô đổi, quan hệ cũng như được viết lại. Đó là lý do một cặp bạn đang "anh – em" mà một người bất chợt gọi "ông", người kia khựng lại ngay, dù câu nói chẳng có chữ nào nặng lời.
Hiện tượng này không riêng tiếng Việt. Năm 1960, Roger Brown và Albert Gilman phân tích cặp tu/vous của tiếng Pháp, du/Sie của tiếng Đức và các cặp tương tự. Hai ông ghi nhận rằng ngoài cách dùng thường ngày, người nói đôi khi đổi ngôi bất chợt để bày tỏ thái độ tức thời: khinh, giận, hay trìu mến. Ở các nước nói tiếng Đức còn có tục cùng nâng ly khi hai người quyết định chuyển từ Sie sang du, đánh dấu bằng nghi thức hẳn hoi một bước thân hơn.
Bảng tín hiệu: đổi thế này nghĩa là gì
| Cách đổi | Thường mang nghĩa |
|---|---|
| Từ câu vắng đại từ sang "anh/chị – em" | Đã đủ quen để đặt quan hệ |
| Từ "anh/chị – em" sang gọi tên, "tớ – cậu" | Thân hơn, bớt thứ bậc |
| Thêm biệt danh, gọi tắt tên | Rất thân, đã có chuyện chung |
| Từ "anh – em" giữa bạn bè sang "ông – bà" | Có thể là đùa, có thể là mỉa; nghe giọng mới biết |
| Gọi đủ họ và tên | Nghiêm lại, có chuyện cần nói, thường là không vui |
| Tự xưng "người ta" | Đang dỗi, muốn được để ý |
| Từ "anh – em" quay về câu vắng đại từ hoặc "bạn" | Lạnh đi, giữ khoảng cách |
| Thêm "ạ", "dạ", "thưa" dày đặc với người ngang hàng | Lễ phép quá mức, thường là mỉa |
Bảng này chỉ là xu hướng. Cùng một chữ "ông" có thể là cách đùa thân thiết giữa hai người bạn lâu năm, có thể là mũi kim giữa hai người đang căng. Giọng, nét mặt và lịch sử của hai người quyết định nghĩa thật.
Đổi để thân hơn: ai mời, mời thế nào
Trong phần lớn trường hợp, bước đổi sang thân hơn do người lớn tuổi hơn hoặc ở vị trí cao hơn mở lời. Lý do khá dễ hiểu: người nhỏ tuổi tự ý gọi tên trần người lớn hơn thì dễ bị coi là hỗn; người lớn hơn "cho phép" thì không ai thắc mắc.
Vài câu mời quen thuộc:
- "Cứ gọi anh là được, đừng gọi chú, già lắm."
- "Gọi chị là Hà thôi, cả nhóm ai cũng gọi thế."
- "Mình cùng tuổi mà, gọi tớ cậu cho nhanh."
Người được mời nên nhận ngay và dùng luôn ở câu tiếp theo. Nhận lời mà vẫn giữ cách gọi cũ thì người mời có cảm giác bị từ chối. Ngược lại, nếu thật sự chưa quen miệng, có thể nói thẳng: "Dạ, em tập dần ạ, chưa quen gọi tên chị."
Người nhỏ tuổi hơn muốn thân hơn thì thường đổi từ phía mình: thôi xưng "cháu" mà xưng "em" khi người kia trông còn trẻ, hoặc dùng biệt danh mà cả nhóm đang gọi. Nhưng không nên tự bỏ chữ "anh/chị" trước tên người lớn hơn khi họ chưa mời.
Đổi khi giận: những tín hiệu lạnh đi
Khi giận, người Việt hiếm khi nói thẳng "mình đang giận". Cách xưng hô thường nói thay. Vài kiểu hay gặp:
Đẩy người kia ra xa bằng "ông", "bà"
Giữa hai người ngang tuổi, gọi "ông", "bà" vốn là cách đùa của bạn thân. Nhưng khi giọng đã cứng, "Ông làm gì thì làm" lại là một câu đóng cửa. Người nghe biết ngay đây không phải đùa.
Gọi đủ họ tên
Ở nhiều nhà, bố mẹ gọi con bằng đủ họ tên là con biết sắp bị nhắc. Giữa người lớn với nhau cũng vậy: "Nguyễn Văn Nam, nói cho rõ xem nào" nghiêm hơn hẳn "Nam ơi".
Tự xưng "người ta"
"Người ta chờ cả buổi rồi đấy" — người nói đang dỗi, tự đặt mình ra ngoài, như một người thứ ba bị bỏ quên. Đây là tín hiệu muốn được để ý hơn là muốn cãi.
Bỏ hẳn cách gọi
Đang "anh – em" mà đột nhiên chỉ còn câu cụt, không anh không em: "Biết rồi." "Để đấy." Đó là lúc người kia rút khỏi quan hệ, chỉ còn trao đổi thông tin.
Lễ phép quá đà
"Dạ vâng ạ, em xin phép được hỏi anh ạ" từ một người bình thường nói chuyện xuề xoà — càng nhiều "ạ" càng xa. Lễ phép ở đây dùng để dựng tường.
Nghe ra tín hiệu thì đáp thế nào
Khi nhận thấy người kia đổi sang cách gọi lạnh hơn, phản xạ tự nhiên là đổi theo để "trả đũa": họ gọi "ông" thì mình gọi lại "bà". Đó là cách nhanh nhất để một chuyện nhỏ thành to, vì giờ cả hai đều đã lùi xa.
Cách giữ cửa mở đơn giản hơn nhiều: mình vẫn giữ cách gọi cũ. Người kia gọi "ông", mình vẫn gọi "anh" và xưng "em". Không cần nói gì thêm, cách gọi ấy đã nói hộ: "mình vẫn coi anh như trước". Nếu muốn nói ra, chỉ nên một câu nhẹ:
- "Sao tự dưng gọi em là bà thế, em làm gì sai à?"
- "Anh gọi đủ họ tên em là có chuyện rồi, anh nói đi."
Còn chuyện giải quyết bất đồng sau đó là một kỹ năng khác. Ở đây chỉ cần nhớ: đừng để cách xưng hô của mình leo thang cùng cơn giận.
Quay về cách gọi cũ: lời làm lành không cần nói
Giận xong, người Việt hay làm lành bằng chính cách xưng hô. Một tiếng "anh ơi" trở lại sau hai ngày "biết rồi", "để đấy" thường đủ để cả hai hiểu chuyện đã qua. Không ai nói "mình làm lành nhé", nhưng ai cũng nghe ra.
Vì vậy, khi muốn hàn gắn với ai đó, bước đầu tiên rất cụ thể: gọi lại họ bằng cách gọi thân quen nhất trước kia. "Chị Hà ơi" thay vì "chị", "Nam ơi" thay vì câu trống không. Nhiều khi chỉ cần thế là người kia đã mở lời trước.
Những lần đổi dài hạn
Không phải lần đổi nào cũng tức thời. Có những cách xưng hô đổi theo năm tháng:
- Học trò lớn lên: học trò cũ thành đồng nghiệp của thầy cô vẫn thường giữ "thầy – em", "cô – em" cả đời. Đổi sang "anh – em" chỉ khi chính thầy cô mời.
- Bạn cũ gặp lại: hai người từng "mày – tao" thời phổ thông, hai mươi năm sau gặp nhau ở chỗ đông người có khi chuyển sang "cậu – tớ" hay gọi tên cho vừa hoàn cảnh, rồi lúc ngồi riêng lại quay về cách cũ.
- Người hàng xóm: gọi "cô" mấy năm, đến khi nhà họ có con có cháu, nhiều nơi chuyển sang gọi theo tên con cháu ("mẹ Tý", "bà Tý"), có nơi vẫn giữ như cũ, tuỳ nếp mỗi khu.
Góc nhìn hôm nay
Cách xưng hô là thước đo nhiệt độ của một quan hệ, và nó cho mình một công cụ rất nhỏ mà hiệu quả. Muốn mời ai lại gần: mời đổi cách gọi bằng một câu rõ ràng. Thấy ai lùi ra xa: đừng lùi theo, cứ giữ cách gọi cũ. Muốn làm lành: gọi lại người ta bằng cái tên quen nhất. Thử để ý cách xưng hô trong một cuộc trò chuyện gay gắt sắp tới, mình sẽ thấy nó đổi trước cả khi lời nói nặng lên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đang gọi anh em lại chuyển sang gọi ông bà khi giận?
Giữa hai người ngang tuổi, "ông – bà" đẩy người kia ra xa, như nói chuyện với người ngoài. Khi giọng đã cứng, cách gọi này là tín hiệu đang giận hoặc mỉa. Giữa bạn thân trong lúc vui, "ông – bà" lại có thể chỉ là đùa.
Người lớn hơn bảo "cứ gọi tên" thì có nên gọi ngay không?
Nên nhận lời và dùng luôn ở câu sau, vì giữ cách gọi cũ dễ bị hiểu là từ chối. Nếu chưa quen miệng, có thể nói thật: "Dạ, em tập dần ạ". Người đã mời thường vui khi thấy mình cố gắng đổi.
Bị gọi đủ họ tên có nghĩa là gì?
Thường là người kia đang nghiêm lại, có chuyện cần nói và nhiều khi không vui. Cách đáp tốt là hỏi thẳng nhẹ nhàng xem có chuyện gì, thay vì đổi cách gọi của mình theo.
Làm lành bằng cách xưng hô thế nào?
Gọi lại người kia bằng cách gọi thân quen nhất trước khi giận, ví dụ "anh ơi", "Nam ơi". Với nhiều người Việt, chỉ một tiếng gọi như thế đã đủ báo hiệu chuyện đã qua, không cần câu làm lành dài.
Tự xưng "người ta" có ý gì?
Người nói đang dỗi và muốn được để ý, tự đặt mình ra ngoài như một người bị bỏ quên. Đây thường là lời trách nhẹ chứ không phải muốn cãi to.
