Xưng hô với người lạ: đoán tuổi để gọi anh, chị, cô, chú, bác cho đúng

Gặp người lạ, người Việt phải ước tuổi người kia so với mình (và so với bố mẹ mình) rồi mới chọn được anh, chị, cô, chú hay bác. Khi phân vân, gọi trẻ hơn một nấc thường an toàn hơn gọi già hơn. Và khi người kia tự xưng khác đi, cứ theo cách họ tự xưng là đúng nhất.

Nghe thì đơn giản, nhưng đây là việc mỗi người làm hàng chục lần một ngày: hỏi đường, mua rau, nhờ người ngồi cạnh trên xe khách dịch ghế lên một chút. Bài này gom lại những gì người nói giỏi làm theo phản xạ: bậc thang xưng hô, cách đoán khi không chắc, câu mở lời không cần đại từ, và cách đổi cho êm khi lỡ gọi lệch.

Vì sao tiếng Việt phải đoán tuổi trước khi mở lời

Tiếng Anh có một chữ "you" dùng cho mọi người. Tiếng Việt không có từ nào làm được việc đó một cách tự nhiên trong lời nói hằng ngày. Thay vào đó, người Việt mượn từ chỉ quan hệ họ hàng (anh, chị, em, cô, chú, bác, ông, bà, con, cháu) để gọi cả người dưng. Mỗi lần gọi là một lần ngầm nói: "trong mắt mình, hai ta đứng ở vị trí này với nhau".

Nhà nhân học Lương Văn Hy đã dành cả một cuốn sách để phân tích hệ thống này: Discursive Practices and Linguistic Meanings: The Vietnamese System of Person Reference (1990). Điểm chính dễ nhớ: từ xưng hô tiếng Việt không chỉ trỏ vào người, nó còn dựng nên quan hệ giữa hai người ngay lúc nói. Gọi "chú" là đặt mình vào vai cháu; gọi "anh" là đặt hai người vào cùng một thế hệ.

Vì thế xưng hô luôn đi theo cặp. Gọi người kia là gì thì tự xưng phải khớp với từ đó:

• gọi anh/chị thì xưng em;
• gọi cô/chú/bác thì xưng cháu;
• gọi ông/bà thì xưng cháu (người nhỏ tuổi hơn nhiều có khi xưng con);
• gọi em thì xưng anh/chị; gọi cháu/con thì xưng cô/chú/bác.

Lệch cặp là nghe ngay ra sượng: gọi "chú" mà xưng "em" khiến người nghe không biết mình đang được đặt ở đâu.

Bậc thang xưng hô với người lạ

Không có bảng tuổi chính thức nào, mỗi vùng mỗi nhà lại khác một chút. Bảng dưới đây là cách nhiều người dùng ở thành phố hiện nay, đủ để làm điểm tựa.

Hai mốc dễ lẫn nhất là chỗ chuyển từ "anh/chị" lên "cô/chú", và từ "cô/chú" lên "bác". Mốc thứ nhất liên quan tới người nói: người hai mươi tuổi gọi người bốn mươi là "cô/chú" thì bình thường, nhưng người ba lăm gọi người bốn mươi là "cô" thì nghe như cố tình đẩy người ta già đi. Mốc thứ hai liên quan tới bố mẹ của người nói: ở nhiều nơi phía Bắc, "bác" dành cho người lớn hơn bố mẹ mình, "cô/chú" cho người nhỏ hơn. Cách gọi trong họ hàng của mỗi miền còn khác nữa, nhưng với người lạ thì chỉ cần nhớ chừng đó.

Gọi trẻ một nấc khi không chắc

Khi không đoán ra, phần đông người nói chọn gọi thấp hơn một bậc: phân vân giữa "cô" và "chị" thì gọi "chị", phân vân giữa "bác" và "chú" thì gọi "chú". Lý do rất đời thường: được gọi trẻ hơn tuổi thật hiếm khi làm ai phật lòng, còn bị gọi già hơn thì nhiều người để bụng, nhất là phụ nữ trung niên.

Nguyên tắc này có ngoại lệ. Với người rõ ràng đã cao tuổi, tóc bạc nhiều, đi đứng chậm, cố gọi "anh/chị" lại thành thiếu kính trọng. Còn với người nhỏ tuổi hơn mình hẳn, gọi "anh/chị" để lấy lòng thì nghe như mỉa. Gọi trẻ một nấc chỉ dùng cho vùng mờ, không dùng để thay cả bậc thang.

Năm cách đoán tuổi mà không phải hỏi

1. Nghe người xung quanh gọi họ. Ở chợ, ở quầy thuốc, người quen thường đã gọi trước. Nghe một bà khách gọi chủ hàng là "cô Ba" thì mình gọi "cô" là khớp với cả xóm.
2. Nhìn người đi cùng. Người đang dắt một đứa trẻ, nghe bé gọi là "bà", thì đã ở tuổi có cháu. Người đi cùng con đã đi làm thì ít nhất cũng ngang tuổi bố mẹ mình.
3. Để người kia nói trước. Mở lời bằng một câu vắng đại từ (xem mục dưới), rồi nghe họ tự xưng. Người ta xưng "chị" là đang mời mình gọi "chị".
4. Dựa vào vai việc, không chỉ vào gương mặt. Người ngồi trực bảo vệ chung cư hay bác sĩ trưởng khoa trông trẻ đến đâu thì một lời gọi lễ hơn bình thường một chút cũng không thừa.
5. Chấp nhận gương mặt hay đánh lừa. Người làm việc ngoài nắng thường trông lớn hơn tuổi; người trang điểm, ăn mặc trẻ trung thường trông nhỏ hơn. Đoán sai là chuyện bình thường, quan trọng là đổi kịp.

Câu mở lời không cần đại từ

Tiếng Việt cho phép bỏ chủ ngữ khá thoải mái, và đây là chiếc phao lớn nhất khi chưa biết gọi ai bằng gì. Thêm một tiếng "dạ" ở đầu, một tiếng "ạ" ở cuối, câu vẫn đủ lễ dù không có anh, chị hay cô, chú nào.

Câu vắng đại từ dùng được cho vài lượt đầu. Nói chuyện lâu hơn mà vẫn tránh gọi thì người kia sẽ thấy xa cách, như đang nói với quầy hàng chứ không phải với người. Sau vài câu, khi đã nghe họ tự xưng, nên chọn một cách gọi và giữ nó.

Khi người kia tự xưng khác mình đoán

Đây là tín hiệu rõ nhất trong cả cuộc trò chuyện, và luật ngầm khá thống nhất: người được gọi có quyền điều chỉnh, người gọi đi theo.

• Mình gọi "chú", người kia đáp "anh làm ở đây lâu rồi" → từ câu sau chuyển sang "anh", xưng "em". Không cần xin lỗi, cũng không cần nhắc lại chuyện vừa gọi nhầm.
• Mình gọi "chị", người kia xưng "cô" → chuyển sang "cô", xưng "cháu". Người lớn tuổi tự xưng cao hơn thường không phải vì phật ý, chỉ là thói quen của họ.
• Mình gọi "bác", người kia cười "gọi cô thôi" → đó là lời mời, nhận luôn: "Dạ, cô".

Điều nên tránh là cố giữ cách gọi cũ vì ngại đổi, hoặc đổi qua đổi lại trong cùng một câu chuyện. Đổi một lần, gọn, là người kia hiểu mình đã nghe.

Còn nếu lỡ gọi một chị trẻ là "cô" và thấy nét mặt khựng lại, một câu nhẹ là đủ: "Dạ chị, em nhìn nhầm." Chuyện xin lỗi khi đoán nhầm tuổi có cách gỡ riêng, nhưng điểm chính chỉ là: ngắn, không giải thích dài, và gọi đúng ngay câu sau.

Những chỗ dễ vấp

Phụ nữ trung niên

Đây là nhóm dễ bị gọi lệch nhất và cũng dễ phật lòng nhất. Nhiều người nói có kinh nghiệm chọn "chị" cho phụ nữ trông dưới năm mươi nếu bản thân mình đã ngoài hai lăm, dù về tuổi có thể gọi "cô". Lùi một nấc ở đây hầu như không bao giờ sai.

Người cùng tuổi nhưng ở vị trí khác

Người nhận đồ ở bưu cục, cô giáo của con, bác sĩ — có khi ngang tuổi mình. Gọi "anh/chị" vẫn đúng, kể cả khi họ nhỏ hơn mình đôi ba tuổi: trong vai việc, gọi lên một chút là phép lịch sự, không phải tính tuổi.

Cặp vợ chồng chênh tuổi

Gặp hai vợ chồng, nhiều người gọi theo người lớn hơn cho đồng bộ ("anh chị"). Gọi chồng là "chú" mà vợ là "chị" nghe rất lạ tai.

Trẻ con nhà người khác

Với trẻ nhỏ, "con", "cháu", "em", "bé" đều dùng được. Gọi "con" nghe ấm nhưng một số phụ huynh thấy hơi lấn, nhất là khi mình còn trẻ. "Cháu" hoặc "em" là lựa chọn trung tính hơn.

Câu mẫu: nói thế này thay vì thế kia

Câu "gọi bằng gì cho phải" là cách hỏi thẳng nhưng vẫn khéo: nó cho người kia thấy mình quan tâm tới việc gọi đúng, mà không bắt họ khai tuổi. Câu này hợp khi sắp nói chuyện lâu (người hàng xóm mới, người ngồi cạnh suốt chuyến xe), không cần dùng khi chỉ hỏi đường.

Góc nhìn hôm nay

Trong khung phép lịch sự của Penelope Brown và Stephen Levinson (Politeness, 1978, bản mở rộng 1987), dùng cách gọi thể hiện "người trong nhóm" là một chiến lược lịch sự tích cực: kéo người nghe lại gần. Gọi người lạ là "chị", "chú" chính là một chiến lược như thế, chỉ có điều tiếng Việt dùng nó cho gần như mọi lời mở đầu.

Vì vậy đoán tuổi không phải chuyện soi người. Đó là cách nói "mình coi bạn như người nhà" ngay từ câu đầu. Cách luyện đơn giản nhất: một tuần đi chợ, đi xe buýt, để ý xem người xung quanh gọi nhau thế nào và người được gọi phản ứng ra sao. Ai muốn đọc sâu hơn có thể tìm cuốn sách của Lương Văn Hy nói ở trên, hoặc các giáo trình ngữ dụng học tiếng Việt có chương về từ xưng hô.