Đồ chơi biết nói có lịch sử hơn hai trăm năm: từ những con búp bê bóp bụng kêu "ma-ma" đầu thế kỷ 19, tới búp bê biết nói của Thomas Edison năm 1890 có một máy hát tí hon trong bụng, rồi búp bê kéo dây, gấu bông chạy băng cát-sét, và nay là thú bông có loa, có micro nối mạng. Mỗi chặng, đồ chơi "nói" được nhiều hơn và có vẻ "nghe" được nhiều hơn. Câu hỏi đáng giữ trong đầu suốt chặng đường ấy: khi đồ chơi nói, ai trong phòng đang nói ít đi?
Trước Edison: tiếng "ma-ma" từ ống thổi
Từ đầu thế kỷ 19, ở châu Âu đã có búp bê phát ra được âm thanh gần giống tiếng gọi "ma-ma", "pa-pa". Bên trong là một ống thổi nhỏ: nghiêng búp bê hay bóp vào bụng, không khí bị đẩy qua một lưỡi gà, tạo ra tiếng kêu. Đó chưa phải là lời nói thật, chỉ là một âm thanh mà người nghe muốn nghe thành tiếng gọi mẹ. Nhưng nó đã đánh trúng một điều: trẻ con muốn búp bê của mình đáp lại.
Búp bê biết nói của Edison năm 1890
Thomas Edison làm ra máy ghi âm – phát âm (phonograph) năm 1877. Hơn mười năm sau, xưởng của ông thu nhỏ cỗ máy để lắp vào bụng một con búp bê. Năm 1890, búp bê biết nói của Edison được bán ra ở Mỹ.
Bên trong con búp bê
Thân búp bê bằng kim loại, đầu bằng sứ, bên trong có một trụ sáp nhỏ đã ghi sẵn lời. Quay tay cầm ở lưng, trụ sáp xoay, kim đọc rãnh và một cái loa nhỏ phát ra tiếng. Mỗi con chỉ "nói" được một đoạn ngắn, thường là một bài đồng dao tiếng Anh, do những người làm trong xưởng đọc vào máy.
Vì sao thất bại
Búp bê bị rút khỏi thị trường chỉ sau một thời gian rất ngắn, được nhiều tài liệu ghi là vài tuần. Lý do được nhắc nhiều nhất:
- Cơ chế mỏng manh, dễ hỏng khi vận chuyển; trụ sáp mòn nhanh.
- Giá đắt so với một con búp bê thường.
- Tiếng phát ra rè, khó nghe, và nhiều người thấy nó… rợn. Một giọng người rè rè phát ra từ một gương mặt sứ bất động không giống một người bạn chút nào.
Năm 2015, các nhà lưu trữ ở Mỹ dùng kỹ thuật quét hình không chạm để phát lại một số trụ ghi âm còn sót của loại búp bê này. Người nghe hôm nay vẫn thấy cảm giác lạ lùng mà khách mua năm 1890 từng thấy.
Các chặng chính của đồ chơi biết nói
| Năm | Đồ chơi | Cách "nói" | Có "nghe" không |
|---|---|---|---|
| Đầu thế kỷ 19 | Búp bê ống thổi | Tiếng kêu na ná "ma-ma" | Không |
| 1890 | Búp bê Edison | Trụ sáp ghi một bài đồng dao | Không |
| 1960 | Búp bê Chatty Cathy của hãng Mattel | Kéo sợi dây ở lưng, búp bê nói ngẫu nhiên một trong khoảng mười câu ngắn | Không |
| 1985 | Gấu Teddy Ruxpin | Băng cát-sét trong bụng, miệng và mắt cử động theo lời kể | Không |
| 1998 | Furby | Ban đầu nói một thứ tiếng riêng, dần dần nói nhiều tiếng Anh hơn, phản ứng khi được vuốt, lắc, khi nghe tiếng động | Có cảm biến, nhưng không hiểu lời |
| Từ giữa thập niên 2010 | Búp bê, thú bông nối mạng | Ghi âm lời trẻ, gửi lên máy chủ để nhận dạng và trả lời | Có, qua internet |
Chatty Cathy là bước ngoặt lớn: lần đầu một búp bê biết nói rẻ và bền, bán được rất nhiều. Câu nói đến ngẫu nhiên, nên mỗi lần kéo dây là một bất ngờ nhỏ — gần giống cảm giác không biết người kia sẽ nói gì trong một cuộc trò chuyện.
Furby gây sốt dịp cuối năm 1998 vì tạo được ảo giác "học nói": càng chơi lâu, nó càng nói nhiều tiếng Anh. Thật ra những câu ấy đã được lập trình sẵn, chỉ mở dần theo thời gian. Nhưng Furby cho thấy một điều quan trọng: chỉ cần đồ chơi đáp lại đúng lúc, người ta đã có cảm giác đang trò chuyện.
Khi đồ chơi bắt đầu nghe: chuyện riêng tư
Đồ chơi biết "nghe" kéo theo một câu hỏi mà búp bê Edison chưa bao giờ phải trả lời: lời trẻ nói đi đâu?
Năm 2015, một mẫu búp bê Barbie nối Wi-Fi ra đời, có thể ghi lời trẻ nói, gửi lên máy chủ và trả lời. Nhiều tổ chức bảo vệ trẻ em và chuyên gia bảo mật lên tiếng lo ngại về việc ghi âm trẻ trong nhà. Năm 2017, cơ quan quản lý viễn thông Đức yêu cầu phụ huynh không dùng và huỷ búp bê My Friend Cayla, vì xếp nó vào loại thiết bị có thể nghe lén bị cấm. Đây là một trong những lần hiếm hoi một món đồ chơi bị coi là thiết bị theo dõi.
Những chuyện ấy không có nghĩa mọi đồ chơi nối mạng đều nguy hiểm. Nhưng trước khi mua, nên tự hỏi vài câu:
- Đồ chơi có micro không, micro bật khi nào, có nút tắt không?
- Lời trẻ nói có được gửi lên mạng không, lưu ở đâu, ai đọc được?
- Có cần tài khoản, có xoá được dữ liệu đã ghi không?
Đồ chơi nói nhiều, người nói ít đi?
Năm 2016, nhà nghiên cứu Anna Sosa công bố trên tạp chí JAMA Pediatrics một nghiên cứu nhỏ với 26 cặp cha mẹ và con từ 10 đến 16 tháng tuổi. Các gia đình được ghi âm khi chơi với ba loại: đồ chơi điện tử phát tiếng (như điện thoại đồ chơi, máy học có nút bấm), đồ chơi truyền thống (khối gỗ, búp bê không tiếng) và sách tranh. Khi chơi đồ chơi điện tử, người lớn nói ít từ hơn, ít lượt qua lại với trẻ hơn, và trẻ cũng phát âm ít hơn so với khi chơi đồ chơi thường hay đọc sách.
Nghiên cứu nhỏ, chỉ đo trong một khoảng thời gian ngắn, nên không thể kết luận đồ chơi biết nói "có hại". Nhưng kết quả khớp với một điều dễ thấy trong nhà: khi đồ chơi nói, người lớn hay im lặng nhường cho nó, và đứa trẻ mất đi những lượt trò chuyện với người thật.
Chọn và chơi đồ chơi biết nói sao cho còn chỗ trò chuyện
| Thay vì | Thử thế này |
|---|---|
| Bật đồ chơi rồi để nó nói liên tục | Bấm một lần, rồi hỏi trẻ: "Bạn ấy vừa nói gì nhỉ? Mình trả lời bạn ấy đi." |
| Chọn món nói nhiều nhất | Chọn món nói vài câu, để phần còn lại cho trẻ và người lớn "lồng lời" |
| Để đồ chơi trò chuyện với trẻ một mình hàng giờ | Ngồi cùng một lúc, nghe trẻ nói gì với đồ chơi |
| Thú bông có loa phát nhạc ru ngủ mỗi tối | Thỉnh thoảng tắt loa, tự hát hoặc kể một chuyện ngắn |
Một món đồ chơi không biết nói vẫn có thể "nói" rất nhiều. Một con gấu bông im lặng, qua giọng của người lớn hay của chính đứa trẻ, nói được đủ thứ chuyện, và mỗi câu đều là một câu thật của người trong nhà.
Góc nhìn hôm nay
Ai tò mò có thể tìm nghe bản ghi âm phát lại từ búp bê Edison mà các nhà lưu trữ Mỹ công bố năm 2015, hoặc tìm đọc về khu di tích Thomas Edison ở bang New Jersey, nơi còn giữ nhiều hiện vật của xưởng ông. Nghe giọng đồng dao rè rè ấy, rồi nghe một chiếc loa thông minh trả lời trơn tru hôm nay, sẽ thấy đồ chơi đã "học nói" nhanh đến mức nào. Còn trẻ con thì vẫn cần điều cũ: một người thật ngồi cạnh, hỏi và nghe.
Câu hỏi thường gặp
Búp bê biết nói đầu tiên có từ bao giờ?
Từ đầu thế kỷ 19 đã có búp bê dùng ống thổi phát ra tiếng gần giống "ma-ma". Búp bê phát được lời nói ghi âm thật là búp bê của Thomas Edison, bán ra năm 1890 với một máy hát tí hon trong bụng.
Vì sao búp bê biết nói của Edison thất bại?
Cơ chế mỏng manh, dễ hỏng, trụ sáp mòn nhanh, giá đắt, và tiếng phát ra rè đến mức nhiều người thấy rợn. Búp bê bị rút khỏi thị trường chỉ sau một thời gian rất ngắn.
Đồ chơi biết nói có làm trẻ chậm nói không?
Chưa có kết luận như vậy. Một nghiên cứu nhỏ năm 2016 của Anna Sosa thấy khi chơi đồ chơi điện tử phát tiếng, cha mẹ và trẻ nói ít hơn so với khi chơi đồ chơi thường hay đọc sách. Điều đáng giữ là để đồ chơi không chiếm mất lượt trò chuyện của người thật.
Búp bê My Friend Cayla bị cấm ở đâu?
Năm 2017, cơ quan quản lý viễn thông Đức xếp búp bê My Friend Cayla vào loại thiết bị có thể nghe lén bị cấm và khuyên phụ huynh huỷ bỏ. Vụ việc làm dấy lên tranh luận về quyền riêng tư của đồ chơi nối mạng.
Furby có thật sự học nói không?
Không. Furby ra đời năm 1998, ban đầu nói một thứ tiếng riêng rồi dần nói nhiều tiếng Anh hơn, nhưng các câu ấy đã được lập trình sẵn và chỉ mở dần theo thời gian chơi. Cảm giác "học nói" đến từ việc nó đáp lại đúng lúc.
