Một số nghiên cứu cho thấy chỉ cần điện thoại nằm trên bàn, kể cả không ai cầm lên, cuộc trò chuyện có thể kém gần gũi hơn, nhất là khi hai người bàn chuyện nghiêm túc. Nhưng các lần làm lại thí nghiệm cho kết quả không đồng nhất, nên hiệu ứng "chỉ cần có mặt" chưa phải điều chắc chắn. Điều chắc hơn là cầm điện thoại lên xem giữa chừng làm người kia thấy mình không được nghe.
Thí nghiệm năm 2013 khởi đầu cuộc tranh luận
Năm 2013, hai nhà tâm lý học Andrew Przybylski và Netta Weinstein công bố trên Journal of Social and Personal Relationships một nghiên cứu với tựa tạm dịch "Bạn có kết nối được với mình không?". Thiết kế khá đơn giản: những cặp người lạ được mời vào phòng trò chuyện khoảng mười phút. Ở một nhóm, gần chỗ họ ngồi có đặt một chiếc điện thoại, không phải của ai trong hai người, không reo, không sáng. Ở nhóm kia, chỗ đó là một cuốn sổ.
Kết quả họ báo cáo: những cặp nói chuyện cạnh chiếc điện thoại cho biết cảm thấy kém gần gũi hơn. Trong thí nghiệm thứ hai, khác biệt chủ yếu hiện ra khi cặp đôi được giao bàn một chuyện có ý nghĩa (những sự kiện quan trọng trong năm qua), còn khi tán chuyện vặt thì gần như không khác. Ở chuyện có ý nghĩa, người ngồi cạnh điện thoại đánh giá thấp hơn mức tin tưởng và sự thấu cảm của người đối diện.
Cách giải thích của hai tác giả: chiếc điện thoại nhắc khéo rằng ngoài kia còn nhiều người, nhiều việc khác, và sự chú ý ở đây có thể bị cắt ngang bất cứ lúc nào.
Các nghiên cứu ngoài phòng thí nghiệm
Quán cà phê ở Washington, 2016
Nhóm của Shalini Misra (2016) đưa câu hỏi ra ngoài đời: họ mời khoảng một trăm cặp đang ngồi ở các quán cà phê vùng Washington trò chuyện mười phút, rồi người quan sát ghi lại có điện thoại xuất hiện trên bàn hay trong tay ai không. Những cặp có điện thoại hiện diện cho biết cảm thấy người kia ít thấu cảm hơn, và khác biệt rõ hơn ở những cặp vốn thân thiết. Nhóm tác giả gọi đây là "hiệu ứng iPhone".
Bữa ăn ở nhà hàng, 2018
Ryan Dwyer, Kostadin Kushlev và Elizabeth Dunn (2018) làm một thực nghiệm khác: hơn ba trăm người đi ăn cùng bạn bè, người thân. Một nửa được dặn để điện thoại trên bàn, nửa kia cất đi. Nhóm để điện thoại trên bàn dùng điện thoại nhiều hơn, cho biết bị phân tâm nhiều hơn và thấy bữa ăn kém vui hơn một chút. Mức chênh không lớn, nhưng đây là một trong những thí nghiệm có chia nhóm ngẫu nhiên ngay trong bối cảnh đời thường.
Kết quả lặp lại không đồng nhất: nên hiểu thế nào
Điểm này cần nói rõ, vì báo chí thường kể nghiên cứu năm 2013 như một sự thật đã được chứng minh. Một số nhóm nghiên cứu về sau làm lại thí nghiệm "điện thoại nằm im trên bàn" và không thấy khác biệt rõ như lần đầu. Ý tưởng gần đó, rằng sự có mặt của điện thoại làm giảm khả năng tập trung trí óc (một nghiên cứu năm 2017 hay được gọi là "brain drain"), cũng gặp tình trạng tương tự: các lần làm lại cho kết quả lẫn lộn.
Đây là chuyện thường gặp trong tâm lý học xã hội. Một hiệu ứng nhỏ, đo bằng bảng hỏi sau một cuộc nói chuyện ngắn, rất dễ thay đổi theo cách làm thí nghiệm, theo nhóm người tham gia, theo thời điểm. Năm 2013, điện thoại thông minh còn là thứ mới; hơn mười năm sau, ai cũng quen nhìn thấy nó trên bàn, có thể nó không còn "gây chú ý" như trước.
Vậy nên cách đọc hợp lý là:
- Chắc hơn: cầm điện thoại lên xem, lướt, trả lời tin nhắn giữa lúc người kia đang nói làm cuộc trò chuyện tệ đi. Điều này hầu như ai cũng tự cảm nhận được, và nhiều khảo sát về cảm giác bị phớt lờ vì điện thoại cũng đi cùng chiều đó, dù phần lớn chỉ là nghiên cứu tương quan.
- Chưa chắc: chỉ riêng việc điện thoại nằm im trên bàn đã làm hỏng cuộc trò chuyện. Có thể có, có thể nhỏ tới mức không đáng lo.
- Khá hợp lý: với những cuộc nói chuyện quan trọng, cất điện thoại đi là một tín hiệu rõ ràng rằng mình dành trọn sự chú ý. Dù hiệu ứng tâm lý có hay không, tín hiệu đó người kia đọc được.
Điện thoại trên bàn nói gì với người đối diện
Bỏ qua phòng thí nghiệm, cứ nghĩ tới một buổi ngồi quán cà phê với bạn cũ. Bạn đặt điện thoại úp xuống, mình đặt điện thoại ngửa lên, màn hình sáng mỗi lần có tin Zalo. Không ai nói gì, nhưng thông điệp khá rõ: một người sẵn sàng bị ngắt, một người không.
Từ "phubbing", ghép từ phone và snubbing (phớt lờ), xuất hiện ở Úc khoảng năm 2012 để gọi hành vi nhìn điện thoại khi đang ở cùng người khác. Việc cần đặt hẳn một từ mới cho thấy chuyện này phổ biến tới mức nào.
Cách để điện thoại cho cuộc trò chuyện được trọn vẹn
| Thói quen thường gặp | Thử đổi thành |
|---|---|
| Đặt điện thoại ngửa trên bàn | Cất vào túi, hoặc úp xuống và để chế độ im lặng |
| Liếc xem mỗi lần có thông báo | Tắt thông báo trong lúc ngồi với người khác |
| Đang chờ cuộc gọi quan trọng nhưng không nói | Nói trước: "Mình đang chờ điện của bệnh viện, nếu có thì mình nghe một chút nhé." |
| Lấy điện thoại tra một thông tin rồi lướt luôn | Tra xong cất ngay, hoặc nói "Để lát nữa tra, giờ nói tiếp đã." |
| Bắt máy giữa câu của người kia | Chờ họ nói xong ý, xin lỗi một câu rồi mới nghe |
| Chụp ảnh món ăn rồi đăng, đọc bình luận | Chụp xong cất, đăng sau khi về |
Câu báo trước ở dòng thứ ba đáng học nhất. Ai cũng có lúc cần để điện thoại bên cạnh: con nhỏ ở nhà, bố mẹ đang ốm, đang chờ khách. Nói trước một câu biến việc nghe máy từ chuyện bất lịch sự thành chuyện người kia hiểu và thông cảm.
Khi người kia cứ nhìn điện thoại
Không phải lúc nào mình cũng là người cầm điện thoại. Khi người đối diện cứ cúi xuống màn hình, có vài cách nhẹ nhàng:
- Dừng câu chuyện lại, chờ. Nhiều người tự nhận ra khi thấy khoảng lặng.
- Hỏi thẳng mà không trách: "Có việc gì gấp à? Cứ xử lý đi, mình đợi."
- Với người thân, có thể đề nghị chung một lệ nhỏ: bữa cơm tối không ai mang điện thoại ra bàn.
Câu "Có việc gì gấp à?" cho người kia một lối ra danh dự. Nếu có việc gấp thật, họ sẽ nói. Nếu không, phần lớn sẽ cất máy.
Thử ngay hôm nay
Trong lần gặp ai đó kế tiếp, cất điện thoại vào túi hoặc túi xách trước khi ngồi xuống, đừng đặt lên bàn. Để ý xem mình có muốn lấy ra kiểm tra hay không, và bao nhiêu lần. Con số đó thường nói nhiều về thói quen của mình hơn mọi nghiên cứu. Ai muốn đọc nguồn có thể tìm bài của Przybylski và Weinstein (2013), Misra và cộng sự (2016), Dwyer và cộng sự (2018), rồi đọc thêm các bài làm lại thí nghiệm để thấy khoa học tự kiểm tra chính nó thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Để điện thoại trên bàn khi nói chuyện có làm cuộc trò chuyện kém đi không?
Một số nghiên cứu, như của Przybylski và Weinstein năm 2013, thấy người ta cảm thấy kém gần gũi hơn khi có điện thoại gần đó, nhất là khi bàn chuyện có ý nghĩa. Tuy nhiên các lần làm lại cho kết quả không đồng nhất. Điều chắc hơn là cầm điện thoại lên xem giữa chừng làm người kia thấy không được nghe.
Hiệu ứng iPhone là gì?
Đó là tên nhóm của Shalini Misra đặt cho kết quả nghiên cứu năm 2016 ở các quán cà phê vùng Washington: những cặp trò chuyện khi có điện thoại xuất hiện cho biết cảm thấy người kia ít thấu cảm hơn, rõ hơn ở các cặp vốn thân thiết.
Phubbing là gì?
Phubbing là từ ghép của phone và snubbing, chỉ việc nhìn điện thoại khi đang ở cùng người khác, khiến họ thấy bị phớt lờ. Từ này xuất hiện ở Úc khoảng năm 2012.
Đang chờ cuộc gọi quan trọng thì nên để điện thoại thế nào khi gặp người khác?
Nói trước với người kia, ví dụ "Mình đang chờ điện của bệnh viện, có thì mình nghe một chút nhé." Để máy úp hoặc trong túi với chuông nhỏ. Lời báo trước giúp việc nghe máy không bị hiểu là thiếu tôn trọng.
Người đối diện cứ nhìn điện thoại thì nên làm gì?
Có thể dừng lại chờ, hoặc hỏi nhẹ "Có việc gì gấp à? Cứ xử lý đi, mình đợi." Câu hỏi này cho người kia lối ra lịch sự. Với người nhà, có thể thống nhất một lệ chung như bữa cơm không mang điện thoại ra bàn.
