Khi ai đó kể tin vui, cách đáp làm niềm vui nhân lên là đáp vừa nhiệt tình vừa hỏi thêm chi tiết, để người kia được kể lại và sống lại khoảnh khắc đó. Nhà tâm lý học Shelly Gable và cộng sự (2004) gọi kiểu này là đáp "chủ động – xây dựng", và thấy nó gắn với những mối quan hệ gần gũi, hài lòng hơn. Một câu "Hay đấy" cho qua, dù không sai, lại ít tác dụng hơn ta tưởng.
Kể tin vui cũng là một cách nhân niềm vui
Người ta thường nghĩ bạn bè quan trọng nhất là lúc khó khăn. Điều đó đúng, nhưng các nhà tâm lý học để ý thấy một điều khác: phần lớn những gì ta kể cho nhau mỗi ngày là chuyện vui, chuyện nhỏ. Được khen ở chỗ làm, con biết đi, trồng được luống rau, tìm được quán bún ngon.
Năm 1994, Christopher Langston đặt tên cho việc kể tin vui cho người khác là capitalization, có thể hiểu là "tận dụng" niềm vui. Ông thấy rằng những ngày người ta kể chuyện vui cho ai đó, họ thường cảm thấy tích cực hơn so với chỉ riêng tác động của sự kiện ấy. Kể lại là sống lại, và mỗi lần sống lại, niềm vui được nhân thêm một chút.
Nhưng có một điều kiện: niềm vui chỉ nhân lên khi người nghe đón nhận nó. Câu hỏi là đón nhận thế nào.
Bốn kiểu đáp lại tin vui theo Gable
Năm 2004, Shelly Gable cùng các cộng sự công bố trên Journal of Personality and Social Psychology một loạt nghiên cứu với tên tạm dịch "Khi mọi chuyện suôn sẻ thì ta làm gì?". Họ chia cách đáp lại tin vui theo hai trục: chủ động hay thụ động, xây dựng hay phá. Ghép lại thành bốn kiểu.
Lấy một ví dụ: người bạn cùng phòng nói "Mình được nhận vào làm ở bệnh viện tỉnh rồi!"
| Kiểu đáp | Câu đáp ví dụ | Người kể cảm thấy |
|---|---|---|
| Chủ động – xây dựng | "Thật hả! Biết tin lúc nào? Vào khoa nào? Kể mình nghe với!" | Được chia vui thật, muốn kể thêm |
| Thụ động – xây dựng | "Ừ, hay đấy." (rồi quay lại việc đang làm) | Không bị chê, nhưng hơi hụt |
| Chủ động – phá | "Bệnh viện tỉnh à? Lương thấp, trực đêm suốt, cậu chịu nổi không?" | Niềm vui bị dội nước lạnh |
| Thụ động – phá | "Ờ. À mà tối nay ai nấu cơm?" | Như chưa nói gì, bị phớt lờ |
Kết quả của Gable và cộng sự: trong các cặp đôi, những người cho biết bạn đời thường đáp kiểu chủ động – xây dựng cũng cho biết mức hài lòng, tin tưởng và gắn bó cao hơn. Ba kiểu còn lại, kể cả kiểu "Ừ, hay đấy" tưởng là vô hại, đều không đi cùng những điều đó. Nghiên cứu này tập trung chủ yếu vào các cặp đôi, nhưng ý tưởng đằng sau dễ thấy cả trong tình bạn, tình thân.
Cần nói rõ: đây phần lớn là nghiên cứu tương quan, dựa vào lời tự kể. Có thể những cặp vốn đã hạnh phúc thì đáp nhau nhiệt tình hơn, chứ không hẳn là đáp nhiệt tình làm họ hạnh phúc. Dù vậy, ý chính rất dễ áp dụng và không có hại gì khi thử.
Vì sao kiểu "Ừ, hay đấy" lại không đủ
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy kiểu thụ động – xây dựng được xếp cùng phía với kiểu phá. "Mình có chê gì đâu" là phản ứng thường gặp.
Lý do nằm ở chỗ người kể chuyện vui không chỉ muốn thông báo. Họ muốn được kể. Một câu "Hay đấy" khép cuộc chuyện lại ngay ở câu đầu tiên, trước khi họ kịp kể phần thú vị: lúc biết tin đang ở đâu, ai báo, đã run thế nào. Câu đáp lịch sự nhưng lạnh tay, giống như nhận một món quà rồi đặt sang bên không mở.
Kiểu chủ động – phá thì hay xuất phát từ ý tốt hơn ta tưởng. Người đáp "Lương thấp, trực đêm suốt" thường nghĩ mình đang thực tế, đang lo cho bạn. Những lo lắng đó có thể đúng, nhưng nói ngay lúc người kia vừa báo tin vui là sai thời điểm. Để dành cho một buổi khác, khi chính người kia muốn tính toán.
Câu hỏi giúp người kia kể lại tin vui
Bí quyết của kiểu đáp chủ động – xây dựng nằm ở câu hỏi. Vài câu dùng được cho hầu hết các tin vui:
- "Biết tin lúc nào? Lúc đó đang làm gì?"
- "Ai báo cho cậu đầu tiên?"
- "Đã kể cho bố mẹ chưa? Bố mẹ nói gì?"
- "Khó nhất là đoạn nào để được như hôm nay?"
- "Định ăn mừng thế nào?"
- "Giờ thấy thế nào, đã tin là thật chưa?"
Để ý là không câu nào nói về mình. Không "Hồi mình được nhận việc…", không "Chỗ đó mình có người quen…". Lúc người kia báo tin vui là lúc ánh đèn thuộc về họ.
Những tin vui khó đáp
Khi mình đang không vui
Bạn báo tin được thăng chức đúng tuần mình bị cắt giảm. Đáp nhiệt tình lúc này khó thật, và không cần giả vờ phấn khích quá mức. Một câu thật lòng ngắn gọn vẫn tốt hơn một câu lạnh: "Mừng cho cậu thật. Kể nghe xem nào." Hỏi một câu là đủ cho thấy mình đang ở đó với họ.
Khi tin vui có mặt trái
Bạn thân báo sắp chuyển vào Thành phố Hồ Chí Minh làm việc, nghĩa là hai người sẽ ít gặp. Có thể chia vui trước, buồn sau: "Ôi, cơ hội tốt quá. Mình sẽ nhớ cậu đấy, nhưng mừng là thật." Thứ tự quan trọng: tin vui được đón trước.
Khi tin vui nhỏ xíu
"Hôm nay mình nấu canh chua lần đầu mà ngon!" Với người kể, đây là tin vui thật. Đáp chủ động không cần to tát: "Thật à, cho cá gì? Mai nấu nữa đi." Chính những tin vui nhỏ, được đón nhận hằng ngày, mới làm nên chất keo của một mối quan hệ.
Đáp tin vui trong nhóm chat và khi gặp mặt
Trong nhóm Zalo, một tin vui thường nhận về một loạt biểu tượng thả tim. Đó là dạng thụ động – xây dựng của thời nhắn tin: không có hại, nhưng nhanh trôi. Nếu thật sự muốn chia vui, một câu hỏi riêng, hay một cuộc gọi ngắn, có sức nặng hơn hàng chục biểu tượng. Và khi gặp mặt sau đó, hỏi lại "Hôm trước được nhận rồi, giờ đi làm thấy sao?" cho người kia thấy tin vui của họ được nhớ.
Thử ngay hôm nay
Lần tới có người báo một tin vui, dù lớn hay nhỏ, hãy hỏi ít nhất hai câu trước khi nói bất cứ điều gì về mình hay về mặt trái của chuyện đó. Rồi để ý xem họ kể dài bao nhiêu. Muốn đọc thêm, có thể tìm bài của Gable và cộng sự năm 2004 với tựa "What do you do when things go right?", cùng các nghiên cứu tiếp theo của nhóm bà về việc chia sẻ chuyện vui trong các mối quan hệ.
Câu hỏi thường gặp
Đáp chủ động – xây dựng là gì?
Đó là cách đáp lại tin vui của người khác bằng sự nhiệt tình thật và câu hỏi thêm chi tiết, để người kia được kể lại khoảnh khắc vui. Shelly Gable và cộng sự mô tả kiểu đáp này năm 2004 và thấy nó gắn với các mối quan hệ gần gũi, hài lòng hơn.
Bốn kiểu phản hồi tin vui theo Gable là gì?
Chủ động – xây dựng (nhiệt tình, hỏi thêm), thụ động – xây dựng (khen nhạt "hay đấy"), chủ động – phá (chỉ ra mặt trái ngay) và thụ động – phá (phớt lờ, đổi chủ đề). Chỉ kiểu đầu tiên gắn với sự gắn bó và hài lòng cao hơn trong các nghiên cứu.
Capitalization trong tâm lý học là gì?
Capitalization là việc kể tin vui của mình cho người khác. Christopher Langston đặt tên này năm 1994 khi thấy những ngày người ta chia sẻ chuyện vui thì cảm xúc tích cực tăng hơn so với chỉ riêng tác động của sự kiện.
Đáp "hay đấy" khi người khác báo tin vui có sao không?
Không phải là xấu, nhưng nó khép cuộc nói chuyện lại quá sớm và người kể thường thấy hụt hẫng. Thêm một hai câu hỏi như "Biết tin lúc nào?", "Kể mình nghe với" làm khác biệt rất lớn.
Bạn báo tin vui mà mình đang buồn thì đáp thế nào?
Không cần giả vờ phấn khích. Một câu ngắn thật lòng như "Mừng cho cậu thật, kể nghe xem" kèm một câu hỏi là đủ. Chuyện của mình có thể kể vào dịp khác, khi niềm vui của người kia đã được đón nhận.
