Phim hoạt hình Việt Nam bắt đầu bằng một con vật biết nói: Đáng đời thằng Cáo, ra mắt năm 1960, kể chuyện một con cáo gian ác bị trừng trị. Suốt mấy chục năm sau, con vật biết nói là dàn nhân vật quen thuộc nhất của hoạt hình Việt, vì kho ngụ ngôn, cổ tích và truyện đồng thoại có sẵn rất nhiều. Khi con vật nói tiếng Việt, có một lựa chọn mà phim nước ngoài lồng tiếng hay đánh mất: cách xưng hô. Chỉ một chữ "thằng" trong tên phim đầu tiên đã cho khán giả biết phải đứng về phía nào.
Đáng đời thằng Cáo và tổ hoạt hoạ đầu tiên
Cuối thập niên 1950, một nhóm hoạ sĩ trẻ ở Hà Nội được giao làm phim hoạt hình trong điều kiện gần như chưa có gì: chưa có giáo trình, chưa có máy móc chuyên dụng, phải tự tìm hiểu cách làm hình chuyển động từng khung một. Tổ hoạt hoạ ấy là tiền thân của Hãng phim Hoạt hình Việt Nam ngày nay.
Năm 1960, phim đầu tiên ra mắt: Đáng đời thằng Cáo. Phim ngắn, kỹ thuật còn đơn giản, câu chuyện theo khuôn quen thuộc với khán giả nhỏ: kẻ gian ác cuối cùng phải chịu hậu quả. Năm ra mắt bộ phim được ngành hoạt hình Việt Nam coi là mốc khởi đầu của mình.
Nhân vật chính của phim đầu tiên không phải người mà là một con vật. Lựa chọn ấy không ngẫu nhiên, và nó định hình hoạt hình Việt trong nhiều thập kỷ sau.
Vì sao con vật chiếm sân khấu hoạt hình Việt
- Kho truyện có sẵn. Ngụ ngôn, cổ tích loài vật, truyện đồng thoại cho thiếu nhi cung cấp vô số cốt truyện đã quen với khán giả.
- Thiện ác rõ ngay từ hình dáng. Cáo, sói, mèo rừng thường đóng vai gian; thỏ, gà con, chim non thường là kẻ yếu tốt bụng. Trẻ nhận ra vai từ cái nhìn đầu tiên.
- Hợp với kỹ thuật thời ấy. Hoạt hình Việt thời đầu làm bằng vẽ tay, cắt giấy và búp bê. Con vật với hình khối đơn giản, tai, đuôi, mõm đặc trưng dễ vẽ, dễ cắt, dễ nặn hơn người.
- Nói được bài học mà không chỉ mặt ai. Giống ngụ ngôn từ thời Aesop, phê phán con cáo tham lam thì nhẹ nhàng hơn phê phán một người cụ thể.
Phim hoạt hình Việt thời phim ngắn cho thiếu nhi (khoảng 1960–1990) phần lớn xoay quanh những bài học về thật thà, chăm chỉ, đoàn kết, biết thương người. Con vật biết nói là người mang những bài học ấy tới trẻ.
Khi con vật nói tiếng Việt: xưng hô là tính cách
Trong tiếng Anh, một con cáo nói "I" và "you" với ai cũng vậy. Trong tiếng Việt, con cáo phải chọn: xưng "ta" hay "tớ" hay "em", gọi gà là "mày", "cậu" hay "chị". Người kể chuyện cũng phải chọn: gọi nó là "con cáo", "thằng cáo", "lão cáo" hay "anh cáo". Mỗi lựa chọn là một lời bình về nhân vật.
| Danh xưng người kể dùng | Người nghe hiểu là |
|---|---|
| "thằng" (thằng Cáo) | Kẻ đáng ghét, đáng chê, hoặc kẻ nhỏ tuổi tinh nghịch tuỳ ngữ cảnh |
| "lão", "mụ" | Kẻ già mà xấu tính, gian xảo |
| "bác", "ông" | Bậc lớn tuổi đáng kính, hiền hậu, hay chỉ dạy |
| "anh", "chị" | Người ngang hàng hơi lớn, thường đáng tin hoặc trung tính |
| "chú", "cô" (khi gọi con vật nhỏ) | Thân mật, trìu mến: chú thỏ con, cô chim sẻ |
| "bé", "em" | Nhỏ tuổi, cần che chở |
Tên phim Đáng đời thằng Cáo gói cả lời phán xét vào ba chữ: "đáng đời" (đáng bị như thế) và "thằng" (kẻ không được kính trọng). Trẻ nghe tên phim đã biết kết cục và biết nên ghét ai.
Bài học xưng hô từ Dế Mèn
Văn học thiếu nhi Việt Nam có một ví dụ kinh điển về con vật biết nói và xưng hô: Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, in lần đầu năm 1941. Ở đoạn đầu truyện, quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh, Dế Mèn còn trẻ, kiêu căng. Mèn gọi người hàng xóm yếu ớt Dế Choắt là "chú mày", xưng "ta", và chê Choắt "hôi như cú mèo". Choắt thì một mực "thưa anh", xưng "em".
Rồi Mèn trêu chị Cốc bằng một câu hát xưng "tao", chị Cốc tưởng Choắt hỗn nên mổ Choắt. Trước khi chết, Choắt khuyên Mèn bỏ thói hung hăng. Đọc lại đoạn này, có thể thấy câu chuyện về sự kiêu căng được kể bằng chính cách xưng hô: một bên trịch thượng, một bên khúm núm, và một câu "tao" trêu người dẫn tới cái chết của kẻ vô tội. Ở các chương sau, khi Mèn đã lớn khôn, cách Mèn nói với bạn bè cũng khác đi.
Đây là điều mà người viết lời cho con vật biết nói trong phim Việt cần nắm: đổi cách xưng hô là đổi quan hệ, đổi tính cách. Lời thoại có thể đúng nội dung mà sai xưng hô thì nhân vật lập tức "lệch vai".
Con vật nói gì trong phim cho trẻ nhỏ
Lời của con vật trong phim hoạt hình cho trẻ nhỏ có mấy đặc điểm dễ nhận ra, nhiều cái kế thừa từ cổ tích:
- Câu ngắn, ý rõ. Một câu một việc, để trẻ kịp nghe và kịp nhìn hình.
- Có vần, có nhịp. Giống câu "ăn một quả, trả cục vàng" trong Cây khế, những câu có vần dễ thuộc, trẻ hay nhắc lại cả ngày.
- Lặp lại có chủ đích. Cùng một câu hỏi được ba nhân vật lần lượt nói, như kiểu truyện "ba lần" quen thuộc, giúp trẻ đoán trước và tham gia.
- Xưng hô theo tuổi và vai. Con vật nhỏ gọi con vật lớn là "bác", "chú"; kẻ gian xưng hô trịch thượng hoặc ngọt xớt quá mức.
Ngày nay, các xưởng phim Việt, cả nhà nước lẫn tư nhân, vẫn làm nhiều phim có con vật biết nói, chiếu trên truyền hình và trên mạng. Kỹ thuật đã sang máy tính hai chiều, ba chiều, nhưng sức hút của một con vật nói tiếng Việt, xưng hô kiểu Việt, thì vẫn vậy.
Góc nhìn hôm nay: nghe cách con vật xưng hô cùng trẻ
Trẻ học xưng hô từ người trong nhà là chính, nhưng cũng nhặt rất nhiều từ phim. Một con cáo gọi gà là "mày" thì trẻ cũng có thể mang chữ "mày" về nhà. Thay vì cấm, có thể biến chuyện ấy thành một cuộc trò chuyện ngắn:
| Trẻ nói theo phim | Người lớn hỏi lại |
|---|---|
| "Thằng Cáo xấu quá!" | "Ừ, bạn cáo trong phim làm điều xấu nên người kể mới gọi là thằng. Còn bạn ở lớp con thì con gọi là gì?" |
| Bắt chước giọng con sói "tao ăn thịt mày" | "Sói nói vậy nghe sợ nhỉ. Nếu sói là con vật tốt, sói sẽ nói với thỏ thế nào?" |
| "Sao gà con gọi gấu là bác?" | "Vì gấu lớn tuổi hơn mà. Con gọi bà Tư bán xôi đầu ngõ là gì nào?" |
Ai muốn xem lại phim hoạt hình Việt cũ, có thể tìm các chương trình chiếu lại trên truyền hình và những phim đã được số hoá. Muốn đọc lại một câu chuyện con vật biết nói hay nhất bằng tiếng Việt, hãy mở Dế Mèn phiêu lưu ký và để ý từng câu xưng hô — nó cho thấy tiếng Việt kể chuyện qua cách gọi nhau tinh tế đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Phim hoạt hình đầu tiên của Việt Nam là phim gì?
Đó là Đáng đời thằng Cáo, ra mắt năm 1960, do tổ hoạt hoạ ở Hà Nội thực hiện, tiền thân của Hãng phim Hoạt hình Việt Nam. Phim ngắn kể chuyện một con cáo gian ác bị trừng trị.
Vì sao phim hoạt hình Việt Nam xưa hay dùng con vật làm nhân vật?
Vì kho ngụ ngôn, cổ tích loài vật có sẵn nhiều cốt truyện quen thuộc, con vật dễ phân biệt thiện ác từ hình dáng, hợp với kỹ thuật vẽ tay, cắt giấy, búp bê thời ấy, và giúp nói bài học đạo đức mà không chỉ mặt ai.
Chữ "thằng" trong tên phim Đáng đời thằng Cáo có nghĩa gì?
Trong tiếng Việt, "thằng" khi gọi một nhân vật xấu thể hiện sự chê bai, không kính trọng. Kết hợp với "đáng đời", tên phim đã cho khán giả biết con cáo là kẻ gian và sẽ phải chịu hậu quả.
Dế Mèn xưng hô với Dế Choắt thế nào?
Trong đoạn đầu Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài (1941), Mèn kiêu căng gọi Choắt là "chú mày", xưng "ta", còn Choắt một mực "thưa anh", xưng "em". Cách xưng hô ấy cho thấy thói trịch thượng của Mèn trước khi Mèn nhận ra lỗi của mình.
Trẻ bắt chước con vật trong phim nói "mày – tao" thì làm sao?
Có thể hỏi lại nhẹ nhàng: nhân vật nói vậy lúc nào, nghe có dễ chịu không, nếu là con vật tốt thì sẽ nói thế nào. Biến câu nói theo phim thành một cuộc trò chuyện ngắn về cách gọi nhau thường hiệu quả hơn cấm đoán.
