Một nhân vật hoạt hình có "kiểu nói" riêng khi người xem che tên đi vẫn đoán được câu thoại ấy là của ai. Kiểu nói được dựng từ vài lựa chọn nhất quán: vốn từ nhân vật hay dùng, câu dài hay cộc, nói nhanh hay chậm, xưng hô thế nào, và một câu cửa miệng xuất hiện đúng lúc. "What's up, Doc?" của chú thỏ Bugs Bunny từ năm 1940 hay "D'oh!" của Homer Simpson sống lâu không vì câu ấy hay, mà vì nó gói cả tính cách nhân vật vào vài âm tiết.
Câu cửa miệng: vài âm tiết chứa cả một tính cách
Câu cửa miệng là câu nhân vật nói đi nói lại ở những khoảnh khắc giống nhau: khi xuất hiện, khi gặp rắc rối, khi thắng. Vài ví dụ đã thành sự kiện văn hoá:
| Câu | Nhân vật, năm | Câu ấy nói gì về nhân vật |
|---|---|---|
| "What's up, Doc?" (Có chuyện gì thế, ông bác sĩ?) | Bugs Bunny, từ phim A Wild Hare (1940) | Thản nhiên, coi thường nguy hiểm: nói câu ấy ngay khi đang bị kẻ đi săn chĩa súng vào hang |
| "Yabba dabba doo!" | Fred Flintstone, loạt The Flintstones (1960) | Vui bột phát, trẻ con trong thân hình người lớn |
| "I yam what I yam" (Ta là thế đấy) | Thuỷ thủ Popeye | Bướng, tự tin, không chịu đổi mình |
| "D'oh!" | Homer Simpson | Vụng về, tự biết mình vừa làm hỏng; từ này được đưa vào từ điển Oxford năm 2001 |
Cái hay của "What's up, Doc?" nằm ở chỗ đặt: câu hỏi xã giao rất đời thường, nói ra trong tình huống chẳng đời thường chút nào. Sự lệch nhịp ấy chính là tính cách của Bugs. Đổi sang một nhân vật nhút nhát, cùng câu đó không còn buồn cười nữa.
Bài học đầu tiên của người viết: câu cửa miệng không phải để nhắc lại cho vui. Nó là phản ứng của nhân vật trước thế giới. Không gắn với tính cách thì nó chỉ là một khẩu hiệu.
Năm lựa chọn làm nên một kiểu nói
Câu cửa miệng chỉ là phần nổi. Phần chìm là những lựa chọn nhỏ lặp lại trong từng câu thoại.
Vốn từ
Nhân vật thông thái thích từ dài, từ Hán Việt; nhân vật trẻ con dùng từ đơn, từ láy, từ tượng thanh. Nhân vật làm nghề gì thì hay mượn từ của nghề ấy. Một bác cú già có thể nói "theo lẽ thường"; một chú sóc con thì "ơ kìa", "thôi chết".
Độ dài và nhịp câu
Có nhân vật nói một hơi không nghỉ, câu nọ nối câu kia; có nhân vật trả lời đúng hai chữ. Độ dài câu là cách nhanh nhất để người xem phân biệt hai người đang nói với nhau, kể cả khi chưa nhìn hình.
Xưng hô và tiểu từ
Tiếng Việt cho người viết thêm một công cụ mà nhiều thứ tiếng không có. Nhân vật xưng "ta" hay "tớ" hay "em", gọi người khác là "cậu", "bạn" hay "nhà ngươi", cuối câu có "nhé", "nha", "đấy", "à" hay để trống — mỗi lựa chọn đã vẽ ra tuổi tác, tính khí và quan hệ của nhân vật. Một nhân vật luôn thêm "ạ" khác hẳn một nhân vật nói trống không.
Cách phản ứng
Khi nghe tin xấu, nhân vật này hoảng hốt hỏi dồn, nhân vật kia im lặng rồi nói một câu đùa, nhân vật nọ đổ lỗi. Cách phản ứng lặp lại qua nhiều tập làm người xem "biết" nhân vật như biết một người quen.
Thứ nhân vật không bao giờ nói
Một nhân vật kiêu hãnh không bao giờ nói "xin lỗi" thẳng thừng; một nhân vật hiền không bao giờ chửi. Khi người viết để nhân vật phá luật của chính nó, khán giả thấy ngay — và đó có thể là khoảnh khắc mạnh nhất cả tập, nếu được dùng có chủ đích.
Thử che tên: một tình huống, bốn kiểu nói
Người viết kịch bản hay dùng một phép thử đơn giản: che tên nhân vật trước mỗi câu thoại rồi đọc lại. Nếu không đoán được ai đang nói, các nhân vật đang nói cùng một giọng. Thử với một tình huống: trời sắp mưa, cả nhóm bạn trong rừng chưa tìm được đường về.
| Nhân vật | Câu thoại | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|
| Sóc hấp tấp | "Mưa! Mưa tới rồi! Lối này… à không, lối kia, lối kia!" | Câu ngắn, lặp, tự sửa liên tục |
| Rùa chậm rãi | "Mưa thì… mình đi chậm… cho khỏi trượt chân." | Ngắt nhịp, từ đơn giản, bình thản |
| Bác cú hay giảng | "Hừm. Mây vần vũ thế kia thì còn lâu mới mưa to. Các cháu khỏi vội, cứ theo lẽ thường mà tìm hướng." | Câu dài, từ Hán Việt, xưng "các cháu" |
| Cáo khéo miệng | "Ôi, bạn sóc nhanh nhẹn nhất rừng ơi, chỗ hốc cây ấm ấm kia cho mình trú nhờ với nhé?" | Khen trước, nhờ sau, tiểu từ mềm |
Bốn câu cùng chuyện mưa, mà che tên vẫn nhận ra. Đó là lúc nhân vật đã có giọng.
Lời thoại hoạt hình: ngắn, vì hình đã nói thay
Lời thoại trong phim hoạt hình, nhất là cho trẻ nhỏ, thường ngắn hơn phim người đóng. Hình đã kể phần lớn câu chuyện; lời thoại chỉ thêm thứ hình không kể được: ý nghĩ, cảm xúc, câu đùa. Một vài nguyên tắc người viết thường nhắc nhau:
- Đừng để nhân vật nói điều khán giả vừa thấy. Nhân vật vừa ngã xuống nước mà còn nói "mình bị ngã xuống nước rồi" là thừa. Một tiếng "ối!" hay một câu đùa thì có giá trị hơn.
- Mỗi câu một ý. Trẻ nhỏ theo được câu ngắn, rõ chủ đề.
- Câu cửa miệng dùng tiết chế. Một lần mỗi tập, ở đúng chỗ, thì đáng chờ đợi. Mười lần một tập thì phiền.
- Để khoảng lặng cho phản ứng. Sau một câu bất ngờ, cho nhân vật kia một nhịp im lặng nhìn nhau trước khi đáp. Khán giả nhỏ cần khoảng ấy để kịp hiểu.
Giọng đọc của diễn viên lồng tiếng làm phần còn lại. Mel Blanc, người lồng tiếng Bugs Bunny và nhiều nhân vật khác, nổi tiếng vì giữ được mỗi nhân vật một giọng riêng suốt hàng chục năm. Nhưng giọng hay đến đâu cũng cần một câu thoại được viết đúng tính cách để mà đọc.
Câu cửa miệng ngoài đời: của nhân vật và của chính mình
Ai cũng có câu cửa miệng, chỉ là ít khi tự nhận ra. "Ok luôn", "chuẩn rồi", "thôi kệ", "nói chung là", "kiểu như là"… Trong trò chuyện, câu cửa miệng có hai mặt:
- Mặt tốt: nó là dấu riêng, làm người khác thấy quen, thấy gần. Bạn bè nhắc lại câu cửa miệng của nhau là một kiểu thân.
- Mặt xấu: dùng quá dày, nó thành tiếng ồn. Người nghe bắt đầu đếm câu cửa miệng thay vì nghe nội dung.
Một cách tự kiểm đơn giản: ghi âm chính mình kể một chuyện năm phút qua điện thoại rồi nghe lại. Câu nào lặp lại quá ba lần, thử thay nửa số lần bằng một quãng ngừng ngắn.
Trẻ con thì học câu cửa miệng của nhân vật hoạt hình rất nhanh, và mang ra dùng ở mọi chỗ. Phần lớn là vô hại và đáng yêu. Khi gặp một câu không hợp, như câu nói trống không hay câu chê bai, có thể hỏi trẻ một câu nhẹ thay vì cấm: "Bạn ấy nói câu đó lúc nào? Nếu con nói với bà thì bà nghe thấy sao?". Đây là dịp nói chuyện về chuyện câu nào hợp với chỗ nào.
Góc nhìn hôm nay: luyện tai nghe giọng nhân vật
Lần tới xem một phim hoạt hình, thử để ý ba điều: nhân vật nào nói câu dài nhất, nhân vật nào có câu cửa miệng, và câu ấy xuất hiện ở khoảnh khắc nào. Ai thích viết có thể làm bài tập che tên: viết một tình huống nhỏ ở khu trọ hay ở chợ, cho ba nhân vật cùng phản ứng, rồi nhờ người khác đoán ai nói câu nào. Ai muốn đọc thêm về nghề hoạt hình có thể tìm cuốn The Illusion of Life (1981) của Frank Thomas và Ollie Johnston, viết nhiều về việc làm cho nhân vật có tính cách.
Câu hỏi thường gặp
Câu "What's up, Doc?" xuất hiện lần đầu khi nào?
Câu này gắn với chú thỏ Bugs Bunny từ phim ngắn A Wild Hare năm 1940. Bugs nói câu hỏi xã giao ấy một cách thản nhiên ngay khi đang bị kẻ đi săn rình bắt, và sự đối lập này làm nên tính cách nhân vật.
Làm sao viết lời thoại để mỗi nhân vật có giọng riêng?
Chọn cho mỗi nhân vật một vốn từ, độ dài câu, cách xưng hô, tiểu từ và cách phản ứng riêng, rồi giữ nhất quán. Thử che tên trước các câu thoại: nếu vẫn đoán được ai nói câu nào là nhân vật đã có giọng.
Câu cửa miệng của nhân vật hoạt hình có tác dụng gì?
Câu cửa miệng gói tính cách nhân vật vào vài âm tiết và tạo một khoảnh khắc khán giả chờ đợi. Nó chỉ hiệu quả khi gắn với cách nhân vật nhìn thế giới và được dùng tiết chế, đúng lúc.
Từ "D'oh" có trong từ điển không?
Có. Tiếng kêu "D'oh!" của Homer Simpson, bày tỏ sự bực mình khi nhận ra mình vừa làm điều ngớ ngẩn, được từ điển Oxford đưa vào năm 2001.
Trẻ bắt chước câu cửa miệng của nhân vật hoạt hình có sao không?
Phần lớn là bình thường và vô hại, đó là cách trẻ chơi với ngôn ngữ. Khi trẻ dùng một câu không hợp chỗ, như câu trống không hay câu chê, có thể hỏi nhẹ xem câu ấy hợp lúc nào thay vì cấm hẳn.
