Kể chuyện lan man thường không phải vì người kể dài dòng bẩm sinh, mà vì họ vừa kể vừa lục trí nhớ, và nói ra mọi thứ trí nhớ đưa lên. Cách sửa là nghĩ trước một câu chốt — chuyện này rốt cuộc muốn nói gì — rồi chỉ giữ những chi tiết đẩy câu chuyện về phía câu chốt đó. Chi tiết nào bỏ đi mà chuyện không đổi thì cắt.
Vì sao người ta kể chuyện vòng vo
Ai cũng từng là người nghe một câu chuyện cứ tưởng sắp tới đoạn chính thì lại rẽ sang một ngả khác. Và ai cũng từng là người kể như vậy. Có vài nguyên nhân rất người:
- Kể theo đúng thứ tự trí nhớ hiện ra. Trí nhớ không xếp sẵn theo mức quan trọng. Nó đưa lên chuyện sáng hôm đó trời âm u, rồi chuyện cái áo đang mặc, rồi mới đến chuyện chính. Người kể nói theo đúng dòng ấy.
- Sợ kể sai. "Hôm đó là thứ ba… à không, thứ tư, vì thứ ba mình đi họp." Cố chính xác những chi tiết không ai cần biết là một nguồn lan man rất lớn.
- Không biết chuyện mình muốn đi đến đâu. Khi chưa rõ điểm chính, người kể dừng ở chi tiết nào cũng thấy đáng nói.
- Nhánh phụ hấp dẫn. "À nói đến cái quán đó, hồi xưa nó còn bán cả bánh cuốn…" — một nhánh nhỏ có khi thành cả một chuyện riêng, rồi quên mất đường quay về.
Hiểu nguyên nhân thì thấy lan man không phải tật xấu cần xấu hổ. Nó là dấu hiệu người kể đang nghĩ to thành tiếng. Việc cần làm chỉ là nghĩ trước một nhịp.
Bước một: biết câu chốt trước khi mở miệng
Trước khi kể, tự hỏi: nếu người kia chỉ nhớ được một câu, mình muốn đó là câu gì?
- "Ông thợ sửa xe hỏi mình đổ xăng chưa."
- "Bà cụ hàng xóm hoá ra từng là cô giáo của mẹ mình."
- "Đi Đà Lạt mà mưa cả ba ngày, chỉ ăn với ngủ."
Câu chốt có thể là một chi tiết buồn cười, một phát hiện bất ngờ, một kết quả. Có câu chốt rồi, mọi chi tiết khác đều có một phép thử: nó có giúp người nghe hiểu hoặc thấy thú vị câu chốt hơn không?
Trong nghề viết có một nguyên tắc thường gắn với tên Anton Chekhov: nếu cảnh đầu có khẩu súng treo trên tường thì về sau nó phải được dùng đến. Kể miệng cũng thế, chỉ ngược chiều: chi tiết nào không "dùng đến" ở phần sau thì không cần treo lên ngay từ đầu.
Bước hai: phép thử "bỏ đi có sao không"
Với từng chi tiết, hỏi nhanh: bỏ đi thì người nghe có hiểu sai, có bớt buồn cười, có thắc mắc không? Nếu không, bỏ.
| Chi tiết | Bỏ đi có sao không | Quyết định |
|---|---|---|
| Hôm đó là thứ ba hay thứ tư | Không ai cần biết | Bỏ, nói "hôm trước" là đủ |
| Đi với chị Lan hay chị Hoa | Không, nếu hai chị không làm gì trong chuyện | Bỏ, nói "đi với mấy chị cùng phòng" |
| Trời đang mưa | Có, nếu chuyện là bị ướt hoặc kẹt xe | Giữ |
| Đã đặt bàn trước | Có, nếu chuyện là quán vẫn hết chỗ | Giữ, và nói ngay từ đầu |
| Quán đó hồi xưa bán bánh cuốn | Không, đó là nhánh phụ | Để dành cho lúc khác |
Phép thử này nghe máy móc, nhưng làm vài lần sẽ thành phản xạ. Người kể chuyện giỏi không phải người nhớ nhiều chi tiết, mà là người biết bỏ đúng chi tiết.
Bước ba: thoát khỏi bẫy "để nhớ xem nào"
Khi kẹt ở một chi tiết không nhớ rõ — tên người, ngày tháng, con số — phản xạ chung là dừng lại để nhớ. Người nghe phải chờ, và mạch chuyện đứt. Hầu hết các trường hợp, chi tiết ấy không quan trọng đến thế.
Vài câu thoát nhanh:
- "Hôm nào đó tuần trước, không nhớ rõ, mà không quan trọng."
- "Một anh bên phòng kế toán, tên gì quên rồi."
- "Khoảng vài trăm nghìn gì đó."
Nói "không quan trọng" thẳng ra như vậy còn có tác dụng phụ: người nghe yên tâm là chuyện đang đi đúng hướng, không cần ghi nhớ chi tiết đó.
Ngược lại, có những lúc chi tiết chính xác là bắt buộc: kể cho bác sĩ về triệu chứng, kể cho cơ quan chức năng về một vụ va chạm, kể cho đồng nghiệp về một con số trong hợp đồng. Lúc đó đừng ước lượng; nói "để mình kiểm lại rồi báo" vẫn hơn đoán sai.
Bước bốn: nhánh phụ thì đánh dấu, đừng đi lạc
Nhánh phụ không xấu. Đôi khi chính nhánh phụ làm câu chuyện có màu. Vấn đề là đi vào rồi không ra. Cách đơn giản là đánh dấu bằng lời:
- "Nói lạc chút, quán đó hồi xưa bán bánh cuốn ngon lắm. Mà thôi, quay lại…"
- "Cái này để lúc khác kể, giờ nói tiếp chuyện kia."
- "Ủa, nãy đang nói tới đâu rồi nhỉ?" — câu này nghe tự nhiên và người nghe thường vui vẻ nhắc lại giúp.
Câu đánh dấu cho người nghe biết người kể vẫn nắm mạch. Lan man đáng ngại không phải vì có nhánh phụ, mà vì người nghe không biết bao giờ mới quay lại.
Đọc tín hiệu của người nghe
Người nghe hầu như luôn báo khi câu chuyện đang dài quá, chỉ là báo kín đáo. Một vài dấu hiệu quen thuộc:
- Tiếng đệm "ừ… ừ" thưa dần, đều đều.
- Người nghe đoán trước kết thúc: "Rồi cuối cùng không mua được chứ gì?"
- Câu hỏi kéo về điểm chính: "Thế rốt cuộc có lấy được tiền không?"
- Ánh mắt bắt đầu đảo sang chỗ khác, tay với lấy điện thoại.
Khi thấy những tín hiệu này, cứu chuyện rất dễ: nhảy thẳng tới câu chốt. "Nói gọn thì là…", "Tóm lại là…". Không ai trách một người tự rút ngắn chuyện của mình; người ta chỉ mệt khi phải nghe hết.
Kể thế này thay vì thế này
| Lan man | Gọn hơn |
|---|---|
| "Hôm qua, à không, hôm kia, mà hình như là hôm qua, mình đi chợ Bến Thành, à không phải Bến Thành, chợ gần đó…" | "Hôm trước đi chợ, gặp một chuyện hay lắm." |
| "Ông đó là bố của bạn của em họ mình, hồi trước làm ở xí nghiệp, sau nghỉ…" | "Một ông chú quen." |
| "Mình định nói là, kiểu như là, cái cảm giác của mình lúc đó, nói sao ta…" | "Lúc đó thấy hơi tủi." |
| Kể hết diễn biến cuộc họp từ đầu đến cuối | "Họp hai tiếng, chốt được đúng một việc: dời lịch." |
Luyện cho quen: kể lại một chuyện ba lần
Một cách luyện đơn giản: lấy một chuyện vừa xảy ra trong ngày, kể nhẩm trong đầu ba lần. Lần đầu kể tự do. Lần hai bỏ một nửa chi tiết. Lần ba chỉ giữ câu mở, một hai chi tiết chính và câu chốt.
Thường thì bản thứ ba là bản hay nhất. Bản thứ hai là bản hợp để kể cho bạn thân, khi có thời gian ngồi lâu. Bản đầu tiên để dành cho nhật ký.
Người hay kể chuyện cho nhiều người khác nhau sẽ tự nhiên trải qua quá trình này: mỗi lần kể lại, chuyện gọn hơn một chút vì họ thấy đoạn nào người nghe hào hứng, đoạn nào người nghe chùng xuống. Ai ít có dịp kể thì luyện nhẩm là cách rút ngắn quá trình ấy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mình hay nói lan man khi kể chuyện?
Thường vì vừa kể vừa nhớ lại, và nói ra mọi chi tiết trí nhớ đưa lên theo thứ tự nó hiện ra. Sợ kể sai ngày tháng, tên người cũng khiến người kể dừng lại sửa liên tục. Biết trước câu chốt của chuyện là cách giảm lan man hiệu quả nhất.
Làm sao để kể chuyện ngắn gọn hơn?
Xác định câu chốt trước, rồi với từng chi tiết hỏi "bỏ đi có sao không". Chi tiết không làm người nghe hiểu sai hay bớt thú vị thì bỏ. Ngày tháng, tên người phụ thường có thể thay bằng "hôm trước", "một anh đồng nghiệp".
Đang kể thì quên một chi tiết, nên làm gì?
Nếu chi tiết không quan trọng, nói luôn "không nhớ rõ, mà không quan trọng" rồi kể tiếp. Dừng lại cố nhớ khiến mạch chuyện đứt. Chỉ khi chi tiết chính xác là cần thiết, như kể cho bác sĩ hay về giấy tờ, thì hẹn kiểm lại sau thay vì đoán.
Nhận biết người nghe đã chán chuyện mình kể bằng cách nào?
Tiếng "ừ" thưa và đều đều, người nghe đoán trước kết thúc, hỏi dồn về điểm chính hoặc với lấy điện thoại. Khi đó hãy nhảy thẳng tới câu chốt bằng "nói gọn thì là…". Người nghe thường thấy dễ chịu ngay.
Nói lan man có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Với bạn thân, trong một buổi ngồi chơi thong thả, những nhánh phụ đôi khi làm câu chuyện có màu. Điều cần là người kể vẫn nắm mạch và quay lại được, ví dụ bằng câu "nói lạc chút, quay lại nhé".
