Một chuyện kể miệng cuốn người nghe thường có đủ sáu phần mà nhà ngôn ngữ học William Labov đã mô tả: một câu tóm tắt, phần bối cảnh, chuỗi diễn biến, phần đánh giá cho biết vì sao chuyện đáng kể, kết cục và một câu khép lại. Trong đó, phần đánh giá là thứ người kể hay bỏ quên nhất, và cũng là thứ quyết định người nghe có chờ đến cuối hay không. Nắm sáu phần này, ai cũng kể lại được một chuyện vừa xảy ra cho gọn và có duyên hơn.
Labov nghiên cứu chuyện kể miệng thế nào
Năm 1967, William Labov và Joshua Waletzky công bố bài Narrative Analysis: Oral Versions of Personal Experience (Phân tích chuyện kể: những bản kể miệng về trải nghiệm cá nhân). Đây là một trong những công trình đầu tiên coi chuyện kể của người bình thường, kể bằng lời nói thường ngày, là đối tượng đáng nghiên cứu nghiêm túc như văn chương.
Tư liệu của họ là các cuộc phỏng vấn ghi âm với nhiều người ở Mỹ, khác nhau về tuổi, nghề và cộng đồng. Để người được hỏi quên máy ghi âm mà kể thật, Labov hay đặt một câu hỏi đại ý: đã bao giờ bạn rơi vào tình huống tưởng mình sắp chết chưa. Câu hỏi ấy gần như luôn mở ra một chuyện kể sống động, vì người kể bị cuốn vào chính chuyện của mình.
Năm 1972, trong sách Language in the Inner City, Labov viết lại mô hình cho gọn hơn, thành sáu phần mà các giáo trình ngôn ngữ học, báo chí và kể chuyện ngày nay vẫn dạy. Mô hình này mô tả những chuyện kể tự nhiên, không phải công thức bắt buộc; nhưng khi đặt một chuyện kể dở cạnh một chuyện kể hay, ta thường thấy chuyện dở thiếu đúng một hai phần trong số đó.
Sáu phần của một chuyện kể miệng
| Phần | Trả lời câu hỏi nào của người nghe | Ví dụ trong một chuyện đi chợ |
|---|---|---|
| Tóm tắt (abstract) | Chuyện này về cái gì? | "Sáng nay suýt nữa mất cái ví ở chợ." |
| Bối cảnh (orientation) | Ai, ở đâu, lúc nào? | "Tầm sáu giờ, chợ đông, mình đang chen hàng cá." |
| Diễn biến (complicating action) | Rồi sao nữa? | "Có người va vào vai, lúc sau sờ túi thì túi nhẹ hều." |
| Đánh giá (evaluation) | Thì sao? Vì sao chuyện đáng kể? | "Trong đó có cả giấy tờ xe, mình đứng tim luôn." |
| Kết cục (result) | Cuối cùng thế nào? | "Hoá ra ví rơi ngay dưới chân, chị bán cá nhặt giùm." |
| Khép lại (coda) | Giờ thì sao? Quay về hiện tại. | "Từ giờ ra chợ là đeo túi trước ngực." |
Labov còn chỉ ra một điều rất đơn giản: lõi của chuyện kể là ít nhất hai mệnh đề xếp theo đúng trình tự thời gian. "Có người va vào vai, rồi thấy túi nhẹ" là chuyện kể. Đảo trình tự là đổi luôn ý nghĩa. Mọi thứ khác — bối cảnh, đánh giá, câu khép — là phần bọc quanh cái lõi đó.
Câu tóm tắt: mở bằng một câu cho người nghe biết sắp nghe gì
Trong một cuộc trò chuyện, muốn kể một chuyện dài là phải "xin" thêm lượt lời. Người đang nghe sẽ nhường cho mình nói lâu hơn bình thường, nếu biết trước là đáng. Câu tóm tắt làm đúng việc đó.
- "Hôm qua đi xe khách gặp một ông chú lạ lắm."
- "Kể nghe cái này buồn cười cực: con mèo nhà em nó tự mở tủ lạnh."
- "Hôm nay ở công ty có vụ in nhầm tài liệu, may mà kịp."
Câu tóm tắt không cần kể hết, chỉ cần nêu loại chuyện (vui, sợ, lạ, bực) và chủ đề. Người nghe nhờ đó biết nên đón bằng tâm thế nào, và sẽ ít chen ngang hơn vì họ đang chờ phần "lạ lắm" ấy.
Bối cảnh: đủ để hình dung, không hơn
Phần bối cảnh trả lời ai, ở đâu, lúc nào, đang làm gì. Lỗi thường gặp là bối cảnh quá dài: kể từ lúc thức dậy, ăn sáng món gì, đi đường nào, trong khi chuyện chính xảy ra ở cổng cơ quan.
Mẹo thực tế: chọn đúng những chi tiết bối cảnh mà phần sau sẽ dùng đến. Nếu chuyện là bị ướt mưa, thì "hôm đó không mang áo mưa" là chi tiết cần. Nếu chuyện là quên chìa khoá, thì "hôm đó mặc cái quần không có túi" là chi tiết vàng. Còn giờ giấc, thứ mấy, đi với ai thì chỉ nói khi nó làm chuyện khác đi.
Labov nhận thấy bối cảnh không nhất thiết đứng hết ở đầu. Người kể giỏi hay thả một mẩu bối cảnh ngay trước lúc cần: "À quên nói, hôm đó nhà mình mất điện" — đặt đúng chỗ, câu ấy làm người nghe bật cười vì hiểu ngay chuyện sắp tới.
Đánh giá: trả lời câu "thì sao?"
Labov cho rằng người kể luôn phải chống lại một câu hỏi không ai nói ra: "Thì sao?". Một chuyện chỉ có diễn biến — đi, gặp, nói, về — nghe như biên bản. Phần đánh giá là chỗ người kể cho biết chuyện có ý nghĩa gì với mình: sợ đến mức nào, buồn cười ở đâu, vì sao không quên được.
Điều thú vị là phần đánh giá thường không đứng thành một đoạn riêng mà rải khắp chuyện, dưới nhiều dạng:
- Nói thẳng cảm xúc: "Lúc đó mình run thật sự."
- Dẫn lời chính mình lúc ấy: "Mình nghĩ bụng: thôi xong, mất cả giấy tờ xe."
- So sánh: "Cái xe đó to bằng nửa cái nhà."
- Nhắc lại, kéo dài: "Chờ, chờ mãi, chờ đến lúc chợ tan."
- Nêu cái có thể đã xảy ra: "Nếu chị bán cá không nhìn thấy thì giờ mình đang ở công an phường làm lại giấy."
Khi một chuyện kể nghe nhạt, hãy tự hỏi: mình đã cho người nghe biết vì sao chuyện này quan trọng với mình chưa? Thường chỉ cần thêm một câu đánh giá đặt ngay trước đỉnh điểm, chuyện đã khác hẳn.
Kết cục và câu khép lại: trả lượt lời cho người kia
Kết cục cho biết chuyện kết thúc thế nào. Câu khép lại (coda) thì làm một việc tinh tế hơn: đưa cả người kể lẫn người nghe ra khỏi thời điểm trong chuyện, quay về hiện tại. "Thế là từ hôm đó…", "Giờ nghĩ lại vẫn còn sợ", "Đấy, chuyện là vậy đó".
Trong cuộc trò chuyện, câu khép lại có chức năng như một tín hiệu: chuyện đã hết, đến lượt người khác. Thiếu nó, người nghe lưỡng lự không biết đã nên đáp chưa, tạo ra một khoảng lặng ngượng ngập. Có nó, người nghe sẽ tự nhiên đáp lại: "Trời, may thế", hoặc kể tiếp một chuyện tương tự của họ.
Thử kể lại một chuyện theo sáu phần
Lấy một chuyện rất thường: xe hỏng giữa đường. Bản kể chưa có cấu trúc:
"Hôm qua đi làm về, đi đường Nguyễn Văn Cừ, đang đi thì xe tắt máy, đẩy một đoạn, rồi gặp tiệm sửa xe, ông thợ bảo hết xăng, đổ xăng xong về."
Bản kể theo sáu phần:
"Hôm qua mình bị một vố quê cực (tóm tắt). Tan làm lúc trời sắp mưa, mình còn tự hào vì vừa mới đi bảo dưỡng xe tuần trước (bối cảnh — chi tiết sẽ dùng lại). Đang chạy thì xe tắt cái phụt, đề không lên. Mình dắt gần một cây số, mồ hôi ướt hết áo (diễn biến, đánh giá). Vào tiệm, ông thợ vặn khoá, nhìn đồng hồ rồi nhìn mình, hỏi đúng một câu: 'Đổ xăng chưa con?' (kết cục). Từ hôm đó lên xe là nhìn kim xăng trước (khép lại)."
Bản sau không dài hơn bao nhiêu, nhưng có hướng: người nghe biết đang chờ một cú quê, và chi tiết "vừa bảo dưỡng" khiến cú quê ấy buồn cười hơn.
Dùng mô hình Labov cho khéo trong đời thường
Đừng biến sáu phần thành bản kê khai. Không ai muốn nghe một người bạn kể chuyện như đọc hồ sơ. Mô hình hữu ích nhất khi dùng để soát lại: sau một lần kể thấy người nghe lơ đãng, nghĩ xem phần nào bị thiếu hay phần nào bị phình.
- Người nghe hỏi "rồi sao?" liên tục: diễn biến đang đứt đoạn.
- Người nghe hỏi "mà ai cơ?", "ở đâu cơ?": bối cảnh thiếu.
- Người nghe nhìn điện thoại giữa chừng: bối cảnh quá dài hoặc thiếu câu tóm tắt.
- Kể xong, người nghe đáp "ừ" rồi im: thiếu đánh giá, chuyện chưa có điểm.
- Kể xong, cả hai cùng ngượng không biết ai nói: thiếu câu khép lại.
Muốn luyện thêm, có thể đọc các bài nhập môn về phân tích diễn ngôn, hoặc đơn giản là để ý cách người kể chuyện giỏi nhất trong nhóm bạn mở đầu và kết thúc. Gần như chắc chắn họ có câu tóm tắt rất gọn và luôn cho người nghe biết vì sao chuyện ấy đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Cấu trúc chuyện kể của Labov gồm mấy phần?
Gồm sáu phần: tóm tắt, bối cảnh, diễn biến, đánh giá, kết cục và câu khép lại. Mô hình được Labov và Waletzky đưa ra năm 1967, rồi Labov hoàn chỉnh trong sách năm 1972. Không phải chuyện nào cũng đủ cả sáu, nhưng chuyện kể hay thường có ít nhất diễn biến, đánh giá và kết cục.
Phần "đánh giá" trong chuyện kể là gì?
Đó là những chỗ người kể cho biết chuyện có ý nghĩa gì: sợ, vui, lạ ở đâu và vì sao đáng kể. Phần này thường rải khắp chuyện qua cảm xúc, so sánh, lời nghĩ trong đầu. Thiếu nó, chuyện kể nghe như biên bản và người nghe sẽ thắc mắc "thì sao".
Vì sao kể chuyện thì cần câu tóm tắt ở đầu?
Vì kể chuyện là giữ lượt lời lâu hơn bình thường, người nghe cần biết trước là đáng chờ. Một câu như "Hôm qua gặp một chuyện buồn cười lắm" báo loại chuyện và giúp người nghe đón đúng tâm thế. Họ cũng ít chen ngang hơn.
Mô hình Labov có dùng được khi kể chuyện bằng tiếng Việt không?
Dùng được. Mô hình rút ra từ chuyện kể tiếng Anh, nhưng các phần như bối cảnh, diễn biến, kết cục có mặt trong cách kể chuyện của rất nhiều ngôn ngữ. Người Việt có sẵn những câu khép quen thuộc như "chuyện là vậy đó", "thế là xong".
Làm sao biết chuyện mình kể bị thiếu phần nào?
Nhìn phản ứng của người nghe. Hỏi "ai cơ, ở đâu cơ" là thiếu bối cảnh; lơ đãng giữa chừng là mở đầu quá dài; nghe xong chỉ "ừ" là thiếu đánh giá; im lặng ngượng ngập ở cuối là thiếu câu khép lại.
