Ta hay kể lại một chuyện cho người đã nghe rồi vì trí nhớ "đã kể cho ai" yếu hơn nhiều so với trí nhớ "đã nghe từ ai" — các nhà tâm lý gọi đó là trí nhớ đích (destination memory). Người kể có thể tránh bằng một câu hỏi trước: "Kể chuyện này rồi chưa nhỉ?". Người nghe, khi đã biết chuyện, có thể nhắc nhẹ hoặc hỏi một chi tiết mới để chuyện cũ thành cuộc trò chuyện mới, thay vì cắt ngang "kể rồi".
Vì sao ta quên mình đã kể chuyện cho ai
Năm 2009, Nigel Gopie và Colin MacLeod công bố trên tạp chí Psychological Science một nghiên cứu có tựa đề đại ý "Trí nhớ đích: dừng mình lại nếu đã kể chuyện này rồi". Trong thí nghiệm, người tham gia đọc to các mẩu thông tin cho những khuôn mặt hiện trên màn hình, rồi sau đó phải nhớ mẩu nào đã nói với khuôn mặt nào. Họ nhớ kém hơn hẳn so với khi phải nhớ mẩu nào đã nghe từ khuôn mặt nào.
Lời giải thích các tác giả đưa ra khá dễ hiểu: lúc kể, sự chú ý dồn vào chính lời mình nói, ít còn chỗ để ghi lại người nghe là ai. Một nghiên cứu tiếp theo của Gopie cùng Fergus Craik và Lynn Hasher (2010) thấy người lớn tuổi gặp khó với loại trí nhớ này nhiều hơn người trẻ.
Nói cách khác, kể lại chuyện cũ không phải là đãng trí bất thường hay thiếu tôn trọng người nghe. Đó là một điểm yếu rất phổ biến của trí nhớ, ai cũng có, và có cách bù lại.
Khi nào kể lại là chuyện bình thường, thậm chí đáng quý
Không phải lần kể lại nào cũng cần tránh.
- Chuyện gia đình kể mỗi dịp sum họp: chuyện ông bà rời quê đi lập nghiệp, chuyện bố mẹ quen nhau, chuyện đứa cháu đầu lòng ra đời. Những chuyện này được kể lại như một nghi thức — cả nhà đều biết, nhưng nghe lại để cùng nhớ.
- Chuyện kể cho người mới: có thành viên mới trong nhóm, chuyện cũ được kể lại cho họ, người cũ nghe lại cùng và thường góp thêm chi tiết.
- Chuyện người kể cần nói lại: một chuyện buồn, chuyện còn day dứt. Kể nhiều lần đôi khi là cách người ta tự làm nhẹ lòng.
- Chuyện hai người cùng kể: vợ chồng, bạn thân cùng trải qua một chuyện, mỗi lần kể là một lần "diễn đôi", người này mở, người kia chốt.
Cái cần tránh chỉ là một kiểu: kể lại nguyên vẹn một chuyện cho đúng người vừa nghe gần đây, mà không nhận ra.
Phía người kể: vài thói quen nhỏ
Hỏi trước một câu
Đây là cách đơn giản và lịch sự nhất:
- "Kể chuyện cái xe hỏng hôm trước chưa nhỉ?"
- "Chị nghe em kể vụ đi nhầm sảnh đám cưới chưa?"
- "Không biết kể rồi chưa, nếu rồi thì cắt ngang nhé."
Câu hỏi này cho người nghe một lối thoát dễ dàng. Không có nó, họ phải chọn giữa im lặng nghe lại hoặc ngắt lời — cả hai đều hơi ngượng.
Gắn chuyện với người nghe
Vì trí nhớ đích yếu khi chú ý dồn vào lời mình, có thể chủ động gắn: khi kể xong một chuyện hay, tự nhủ "đã kể cho chị Mai rồi". Người hay kể chuyện ở nhiều nhóm khác nhau có khi để ý chuyện nào đã kể ở nhóm nào, giống như diễn viên nhớ vở nào đã diễn ở rạp nào.
Trong nhóm có người đã nghe, có người chưa
Ngồi bàn năm người, ba người đã nghe chuyện, hai người chưa. Đây là lúc dễ lúng túng nhất: kể thì sợ ba người kia chán, không kể thì hai người kia lạc lõng. Cách gỡ là nói thẳng ra cho cả bàn: "Chuyện này mấy đứa nghe rồi, kể lại cho Hoa với Minh nghe nha, kể nhanh thôi." Câu ấy biến người đã nghe thành người cùng kể. Họ thường sẽ chen vào nhắc chi tiết, sửa chỗ người kể nhớ sai, cười trước đoạn hay — và lần kể thứ hai đôi khi còn vui hơn lần đầu. Chỉ cần giữ lời "kể nhanh": bản kể lại cho nhóm nên ngắn hơn bản gốc, bỏ bớt bối cảnh mà ai cũng đã biết.
Khi bị nhắc "kể rồi"
Phản ứng tốt nhất là cười cho qua: "Ừ ha, kể rồi, già rồi đó." Hoặc chuyển sang phần mới: "Ừ, mà đoạn sau mới hay nè, chưa kể đúng không?". Đừng tự ái. Người nhắc thường không có ý chê, chỉ là muốn câu chuyện đi tiếp.
Phía người nghe: nhắc thế nào cho khéo
Nghe một chuyện lần thứ hai không phải lúc nào cũng khó chịu. Nhưng khi chuyện dài và cuộc trò chuyện có việc khác cần nói, nhắc nhẹ là hợp lý. Cách nhắc quyết định người kể thấy ngượng hay không.
| Dễ làm người kể ngượng | Nhẹ nhàng hơn |
|---|---|
| "Kể rồi mà." | "Vụ cái xe hết xăng phải không? Đoạn ông thợ hỏi đó buồn cười ghê." |
| "Lần thứ ba rồi đó." | "Em nhớ chuyện này, mà lúc đó anh có kể sau đó ra sao đâu?" |
| Thở dài, nhìn điện thoại. | "Biết chuyện này rồi nè, mà nghe lại vẫn vui." |
| Kể luôn đoạn kết trước người kể. | "Rồi cuối cùng chị bán cá nhặt giùm đúng không?" — nói bằng giọng cùng nhớ, không giành lời. |
Điểm chung của cột phải: cho người kể biết mình đã nghe, và cho thấy mình nhớ chuyện đó vì thấy nó thú vị. Như vậy nhắc lại thành lời khen nhỏ chứ không thành lời trách.
Biến chuyện cũ thành cuộc trò chuyện mới
Khi người kể là người lớn tuổi trong nhà, hoặc chuyện có ý nghĩa với họ, nhiều khi nên để họ kể. Lúc đó người nghe có thể làm cho lần nghe lại có giá trị bằng những câu hỏi mà lần trước chưa hỏi:
- "Lúc đó bác nghĩ gì?"
- "Chỗ đó giờ còn không ạ?"
- "Hồi đó đi bằng gì mà xa vậy?"
- "Ai là người đầu tiên biết chuyện?"
Một câu hỏi mới mở ra một nhánh mới. Có những chuyện gia đình được biết đầy đủ chỉ nhờ con cháu hỏi thêm vào lần nghe thứ năm, thứ sáu. Có người còn ghi âm, ghi chép lại những chuyện kể ấy để lưu cho đời sau.
Khi kể lại trở nên quá thường xuyên
Kể lại chuyện cũ là bình thường ở mọi lứa tuổi. Nhưng nếu một người thân bỗng hỏi đi hỏi lại cùng một câu trong vài phút, kể lại chuyện vừa kể trong cùng buổi, kèm theo hay quên việc vừa làm, lạc đường ở chỗ quen, thì đó có thể là dấu hiệu cần được khám. Bài viết này không thay được ý kiến bác sĩ; trong trường hợp đó, nên đưa người thân đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa để được đánh giá đúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hay quên mình đã kể chuyện cho ai rồi?
Vì trí nhớ "đã kể cho ai" (trí nhớ đích) yếu hơn trí nhớ "đã nghe từ ai". Nghiên cứu của Gopie và MacLeod năm 2009 cho thấy khi kể, sự chú ý dồn vào lời mình nói nên ít ghi lại được người nghe là ai. Đây là điểm yếu phổ biến, không phải đãng trí bất thường.
Trí nhớ đích (destination memory) là gì?
Là khả năng nhớ mình đã truyền một thông tin cho ai. Thuật ngữ được Nigel Gopie và Colin MacLeod dùng trong nghiên cứu năm 2009 trên tạp chí Psychological Science. Nghiên cứu năm 2010 của Gopie, Craik và Hasher thấy người lớn tuổi gặp khó với loại trí nhớ này nhiều hơn.
Người khác kể lại chuyện mình đã nghe, nên nói thế nào?
Nhắc nhẹ bằng cách nêu một chi tiết mình nhớ, như "vụ cái xe hết xăng phải không, đoạn đó buồn cười ghê". Cách này cho thấy mình đã nghe và thấy chuyện thú vị. Tránh nói cụt "kể rồi" hay tỏ ra chán.
Ông bà kể đi kể lại chuyện cũ thì có sao không?
Phần lớn là bình thường, và nhiều chuyện gia đình được kể lại như một cách cùng nhớ. Người nghe có thể hỏi thêm chi tiết mới để lần nghe lại có ý nghĩa. Nếu kèm theo hỏi lặp lại trong vài phút, hay quên việc vừa làm, lạc đường ở chỗ quen thì nên đưa đi khám.
Làm sao tránh kể lại chuyện cũ cho cùng một người?
Hỏi trước một câu như "kể chuyện này rồi chưa nhỉ?", vừa lịch sự vừa cho người nghe lối thoát dễ dàng. Khi kể xong một chuyện hay, có thể chủ động ghi nhớ đã kể cho ai. Bị nhắc thì cười cho qua hoặc chuyển sang phần mới của chuyện.
