Tự kể một chuyện xấu hổ nho nhỏ của mình — gọi nhầm tên, đi nhầm lớp, nói hớ một câu — thường làm người nghe thấy gần gũi hơn, vì nó cho thấy người kể không cố tỏ ra hoàn hảo và mời người kia thả lỏng theo. Chuyện hợp để kể là chuyện đã qua, vô hại, kể được bằng giọng cười. Chuyện còn đau, chuyện làm người khác mất mặt, hay tự chê mình liên tục thì phản tác dụng.
Vì sao một chuyện "quê" lại làm người ta gần nhau
Trong một cuộc trò chuyện mới quen, hai bên thường giữ hình ảnh: nói năng chừng mực, kể những điều ổn thoả. Một chuyện xấu hổ được tự kể ra phá lớp vỏ đó theo cách an toàn. Nó nói ngầm: "Mình cũng hớ hênh như ai, ở đây không cần giữ kẽ."
Có ba điều xảy ra khi một người tự kể chuyện quê của mình:
- Khoảng cách ngắn lại: người nghe thấy người kể giống mình hơn.
- Không khí nhẹ đi: tiếng cười chung là một trong những cách nhanh nhất để hai người lạ thấy dễ chịu.
- Người nghe được mời kể lại: "Thế còn đỡ, có lần mình…" — chuyện xấu hổ hay gọi ra một chuyện xấu hổ khác, và cuộc trò chuyện tự chạy.
Các nhà tâm lý nói gì
Hiệu ứng vụng về: có điều kiện
Năm 1966, Elliot Aronson cùng Ben Willerman và Joanne Floyd công bố một thí nghiệm hay được nhắc đến dưới tên "pratfall effect" (hiệu ứng vụng về). Người tham gia nghe băng ghi âm một người dự thi đố vui; ở một số phiên bản, người này làm đổ cà phê lên người. Khi người dự thi rất giỏi, chi tiết vụng về ấy làm họ được ưa thích hơn. Nhưng khi người dự thi chỉ ở mức trung bình, cú đổ cà phê lại làm họ bị đánh giá thấp đi.
Các nghiên cứu sau này cho kết quả không hoàn toàn đồng nhất, nên không nên coi đây là quy luật. Nhưng ý chính vẫn hữu ích: một chút vụng về làm người ta gần hơn khi nó đi kèm sự đáng tin ở những mặt khác, chứ không thay thế được sự đáng tin.
Mình thấy xấu, người khác thấy thật
Năm 2018, Anna Bruk, Sabine Scholl và Herbert Bless công bố trên Journal of Personality and Social Psychology các nghiên cứu về điều họ gọi là "beautiful mess effect". Họ thấy khi tưởng tượng chính mình thừa nhận một điểm yếu hay một sai lầm, người ta thường đánh giá việc đó tiêu cực hơn so với khi nhìn người khác làm cùng việc ấy. Nói cách khác, cái ta sợ là "quê" thì người nghe thường thấy là "thật".
Chuyện xấu hổ nào hợp để kể
| Hợp để kể | Nên cân nhắc |
|---|---|
| Đã qua lâu, giờ nhìn lại thấy buồn cười | Mới xảy ra, còn đang thấy khó chịu |
| Không ai bị hại, chỉ mình bị quê | Có người khác bị thiệt hay mất mặt theo |
| Nhỏ, đời thường: gọi nhầm tên, vào nhầm phòng | Chuyện riêng sâu: tiền nong, sức khoẻ, gia đình |
| Hợp không khí: ngồi chơi, ăn uống, nghỉ giải lao | Lúc đang bàn việc nghiêm túc, trước khách hàng |
| Kể được bằng giọng cười | Kể ra là giọng nghẹn lại |
Một chuyện còn làm mình đau không phải là "chuyện xấu hổ để kể cho vui" nữa. Đó là chuyện cần một người nghe thân, một lúc yên tĩnh — và đó là một kiểu trò chuyện khác.
Vài chuyện quê điển hình, và cách kể
- "Lần đầu đi làm, mình vẫy tay chào một anh rất nhiệt tình, hoá ra anh ấy vẫy người đứng sau lưng mình."
- "Hồi sinh viên đi thi vấn đáp, mình trả lời trôi chảy lắm, đến khi thầy hỏi lại mới biết mình trả lời câu của môn khác."
- "Có lần nhắn tin than sếp, gửi nhầm vào đúng nhóm có sếp. May mà sếp chỉ thả một cái biểu tượng cười."
- "Đi đám cưới, mình mừng chú rể một tràng dài, xong mới biết mình vào nhầm sảnh."
Điểm chung của cách kể: nói nhanh vào chi tiết quê nhất, không biện minh dài dòng, và để người nghe cười. Biện minh ("tại hôm đó trời tối", "tại người ta ghi bảng không rõ") làm câu chuyện mất duyên, vì nó chuyển từ "tự cười mình" sang "đổ lỗi".
Những cái bẫy khi tự kể chuyện xấu hổ
Tự chê mình liên tục
Một chuyện quê làm người ta gần nhau. Mười câu "mình dở lắm", "mình vụng thế đấy" thì làm người nghe mệt, vì họ thấy mình bị đặt vào thế phải an ủi. Tự cười mình khác với tự hạ mình.
Mượn chuyện xấu hổ của người khác
"Có lần bạn mình…" — kể chuyện quê của người vắng mặt, nhất là người mà người nghe cũng quen, dễ thành nói sau lưng. Chuyện xấu hổ chỉ thật sự "an toàn" khi chính người trong cuộc tự kể.
Kể quá sớm, quá sâu
Mới gặp đã kể chuyện xấu hổ nặng nề — chuyện nợ nần, chuyện tình cảm đổ vỡ — dễ làm người nghe lúng túng, không biết phải đáp lại ở mức nào. Mức độ chuyện riêng nên tăng dần theo độ thân (xem thêm bài về tự bộc lộ dần trong cùng danh mục).
Kể để được khen
"Mình béo quá, xấu quá" kể ra để chờ người khác bảo "đâu có" không phải là chuyện xấu hổ, mà là một lời xin an ủi. Người nghe thường nhận ra và thấy ngại.
Khi người khác kể chuyện xấu hổ với mình
Người nghe cũng có phần trong việc làm cho câu chuyện thành cầu nối. Vài cách đáp hợp:
- Cười cùng, không cười vào: "Trời ơi, chắc lúc đó muốn độn thổ luôn ha" thay vì "Sao mà vụng vậy".
- Kể lại một chuyện của mình: "Thế còn nhẹ, có lần mình…" — đáp lại bằng một chuyện cùng cỡ.
- Không mang chuyện đi kể tiếp: người ta kể cho mình vì tin, không phải để thành giai thoại cả cơ quan.
- Không nhắc lại để trêu mãi: nhắc một hai lần cho vui trong nhóm thân thì được, biến thành biệt danh thì có thể làm người kể hối hận.
Chuyện xấu hổ ở chỗ làm
Ở chỗ làm, kể chuyện quê của mình vẫn hữu ích, nhất là với người mới vào hay khi làm việc với cấp dưới: một câu "hồi mới vào mình cũng gửi nhầm email cả phòng" có thể làm người mới bớt căng thẳng hơn cả một buổi hướng dẫn.
Chỉ cần chú ý hai điều: chọn chuyện không làm người nghe nghi ngờ khả năng chuyên môn của mình ở việc đang làm, và tránh kể trước khách hàng hay đối tác mới gặp. Chuyện "mình từng tính sai số liệu" có thể dễ thương trong bữa trưa với đồng nghiệp, nhưng không hợp khi đang trình bày số liệu cho khách.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kể chuyện xấu hổ của mình lại khiến người khác quý hơn?
Vì nó cho thấy người kể không cố tỏ ra hoàn hảo, làm khoảng cách ngắn lại và không khí nhẹ đi. Tiếng cười chung giúp hai bên thấy dễ chịu. Người nghe cũng thường được mời kể lại một chuyện của họ.
Hiệu ứng vụng về (pratfall effect) là gì?
Là kết quả thí nghiệm năm 1966 của Elliot Aronson và cộng sự: một người rất giỏi làm một việc vụng về nhỏ, như đổ cà phê, lại được ưa thích hơn. Với người chỉ ở mức trung bình, cú vụng về làm họ bị đánh giá thấp hơn. Các nghiên cứu sau cho kết quả không hoàn toàn đồng nhất, nên đây là xu hướng có điều kiện chứ không phải quy luật.
Chuyện xấu hổ nào không nên kể?
Chuyện còn làm mình đau, chuyện khiến người khác bị thiệt hay mất mặt theo, và chuyện riêng quá sâu khi mới quen. Ở chỗ làm, tránh chuyện làm người khác nghi ngờ khả năng chuyên môn của mình, nhất là trước khách hàng.
Tự cười mình khác tự hạ mình thế nào?
Tự cười mình là kể một chuyện quê cụ thể với giọng thoải mái, rồi cho qua. Tự hạ mình là liên tục chê bản thân, khiến người nghe phải an ủi. Cái trước làm người ta gần nhau, cái sau làm người nghe mệt.
Người khác kể chuyện xấu hổ thì nên đáp lại thế nào?
Cười cùng chứ không cười vào, có thể kể lại một chuyện tương tự của mình. Quan trọng nhất là không mang chuyện đó đi kể tiếp và không dùng nó để trêu mãi.
