Kể chuyện về người vắng mặt không tự động là nói xấu: phần lớn những gì ta nói về người khác là tin tức bình thường — ai chuyển nhà, ai có cháu, ai đổi việc. Nó thành nói xấu khi mục đích là cười cái dở của người ta, khi người kể không chắc điều mình nói, hoặc khi người đó nghe được thì sẽ tổn thương. Phép thử dễ nhớ: kể sao cho nếu người ấy đứng ngay sau lưng, mình vẫn không phải ngượng.
Nói về người vắng mặt là chuyện thường ngày
Cuộc trò chuyện nào cũng có lúc nhắc tới người không có mặt: "Cô Ba dưới chợ mới lên chức bà nội", "Anh Tuấn phòng kế toán chuyển sang chi nhánh mới", "Thằng Bin nhà bên đỗ đại học rồi". Những câu như thế giúp một nhóm người biết tin về nhau, giữ cho mối liên hệ không đứt dù không gặp hằng ngày.
Vấn đề không nằm ở việc nhắc tới người vắng mặt, mà ở cách nhắc. Cùng một sự việc — anh Tuấn chuyển chi nhánh — có thể kể thành tin tức, cũng có thể kể thành "nghe đâu bị đẩy đi vì làm ăn không ra gì".
Bốn câu hỏi trước khi kể về ai đó
- Nếu người ấy nghe được thì sao? Nếu họ sẽ thấy bình thường hoặc vui, cứ kể. Nếu họ sẽ thấy bị phơi ra, bị chế giễu, thì dừng lại.
- Mình biết chắc không? "Nghe nói", "hình như" là dấu hiệu chuyện chưa chắc. Chuyện chưa chắc về người khác, càng kể càng dễ thành tin đồn.
- Kể để làm gì? Để báo tin, để nhờ giúp đỡ người đó, để cảnh báo một rủi ro có thật — hay chỉ để cười vào cái dở của họ?
- Người nghe có cần biết không? Chuyện riêng của người khác — sức khoẻ, hôn nhân, tiền nong — thường không phải chuyện người nghe cần biết.
Không cần dừng lại suy nghĩ lâu. Sau một thời gian, bốn câu hỏi này thành phản xạ, và người ta tự nhiên chọn cách kể khác đi.
Khi kể về người khác, người nghe cũng nhìn mình
Năm 1998, nhóm nghiên cứu của John Skowronski công bố trên Journal of Personality and Social Psychology các thí nghiệm về hiện tượng gọi là "chuyển nét tính cách tự phát" (spontaneous trait transference). Người tham gia xem một người mô tả hành vi của một người quen — chẳng hạn kể người ấy cư xử tệ hay tử tế ra sao. Về sau, chính người mô tả lại bị gắn với nét tính cách mà họ vừa kể, dù họ chỉ là người kể.
Nói đơn giản: ai hay kể cái xấu của người khác thì dần bị nhớ gắn với cái xấu ấy. Ngược lại, người hay kể về điểm tốt, việc tử tế của người khác cũng phần nào được nhìn qua lăng kính đó. Đây là một lý do rất thực tế để chọn cách kể.
Không phải chuyện nào về người khác cũng nên giấu
Năm 2012, Matthew Feinberg, Robb Willer, Jennifer Stellar và Dacher Keltner công bố một loạt nghiên cứu với tựa đề đại ý "Mặt tốt của chuyện ngồi lê đôi mách". Họ thấy khi chứng kiến một người cư xử gian lận, nhiều người tham gia chủ động báo cho người sắp làm việc với kẻ đó, kể cả khi phải chịu chút thiệt cho mình. Các tác giả gọi kiểu kể này là chia sẻ thông tin để bảo vệ người khác.
Trong đời thường, đó là những lúc như: báo cho hàng xóm về một người giả nhân viên điện lực đi gõ cửa, nhắc đồng nghiệp mới rằng một đối tác hay chậm thanh toán. Kể những chuyện này là cần. Chỉ cần kể sự việc thay vì gán tính cách:
- "Công ty bên đó hai lần trả tiền chậm cả tháng, em nên ghi rõ hạn trong hợp đồng." — kể sự việc, có ích.
- "Bên đó toàn lũ lừa đảo." — gán nhãn, khó kiểm chứng, dễ quá lời.
Kể thế này thay vì thế này
| Dễ thành nói xấu | Kể như tin tức |
|---|---|
| "Bà Năm keo kiệt có tiếng, đám cưới con mà cỗ bàn sơ sài." | "Đám cưới con bà Năm làm gọn, chỉ mời họ hàng thân." |
| "Nghe đâu vợ chồng nó sắp bỏ nhau." | Không kể. Chuyện chưa chắc, lại là chuyện riêng. |
| "Thằng đó làm biếng, bị đuổi là đúng." | "Anh đó nghỉ ở công ty rồi, nghe nói đang tìm việc mới." |
| "Cô ấy béo lên trông khác hẳn." | Không cần kể. Ngoại hình người khác ít khi là tin tức. |
| "Ông Hai ăn nói cục cằn." | "Ông Hai nói thẳng, mới nghe hơi gắt mà sống tốt lắm." |
Khen sau lưng: kiểu kể ai cũng nên tập
Có một kiểu kể về người vắng mặt ít khi bị coi là thừa: kể điều tốt. "Chị Hằng tầng trên hôm trước trông con giúp mình cả buổi chiều." "Ông bảo vệ nhặt được ví trả lại cho khách."
Lời khen sau lưng có hai cái lợi. Người nghe có thêm một hình ảnh tốt về người được nhắc. Và lời khen hay đi vòng về tai người được khen qua người khác, khi đó nó nghe thật hơn cả lời khen trực tiếp, vì không ai nghĩ đó là lời xã giao.
Khi người khác kéo mình vào chuyện nói xấu
Ai cũng từng ngồi trong một cuộc trò chuyện chuyển dần sang chê bai một người vắng mặt. Không cần lên lớp ai, cũng không cần bỏ đi. Vài cách đổi hướng nhẹ:
- Thêm một góc khác: "Chắc tại dạo này chị ấy có việc nhà, chứ trước giờ chị ấy cũng chu đáo."
- Đưa về sự việc: "Mà chuyện hôm đó cụ thể là sao, có ai hỏi lại chị ấy chưa?"
- Chuyển chủ đề: "Thôi, chuyện người ta để người ta lo. Mà cuối tuần này nhóm mình có đi không?"
- Không góp thêm: chỉ nghe, không thêm chi tiết, không cười hùa. Một câu chuyện không có người tiếp lửa thường tự tắt.
Không góp lời cũng là một cách giữ mình: điều mình không nói ra thì không thể bị dẫn lại sai.
Người vắng mặt là người thân của người nghe
Một tình huống cần thêm chú ý: kể về mẹ chồng với bạn của chồng, kể về sếp cũ với người vẫn làm ở đó, kể về bạn chung với một người bạn chung khác. Những chuyện kể này gần như chắc chắn sẽ đến tai người được nhắc, và thường không còn nguyên ý.
Với những mối quan hệ đan xen như vậy, nguyên tắc an toàn là chỉ kể những gì mình sẵn sàng nói thẳng với chính người đó. Có vướng mắc thật thì nói chuyện trực tiếp với người trong cuộc vẫn hơn là kể qua người thứ ba.
Câu hỏi thường gặp
Nói về người vắng mặt có phải lúc nào cũng là nói xấu không?
Không. Phần lớn những gì ta nói về người khác là tin tức bình thường: chuyển nhà, đổi việc, có cháu. Nó thành nói xấu khi nhằm chê cười cái dở, khi chưa chắc chắn, hoặc khi người đó nghe được sẽ tổn thương.
Làm sao biết chuyện mình kể về người khác có phải nói xấu?
Hỏi nhanh bốn câu: người đó nghe được thì sao, mình có biết chắc không, kể để làm gì, người nghe có cần biết không. Phép thử dễ nhớ nhất là tưởng tượng người đó đứng ngay sau lưng. Nếu thấy ngượng, nên thôi hoặc kể khác đi.
Hay nói xấu người khác thì người nghe nghĩ gì về mình?
Nghiên cứu của Skowronski và cộng sự năm 1998 về "chuyển nét tính cách tự phát" cho thấy người kể dễ bị gắn với chính nét tính cách mà họ mô tả ở người khác. Hay kể cái xấu thì dễ bị nhớ gắn với cái xấu ấy. Kể điều tốt về người khác thì ngược lại.
Có nên báo cho người khác biết về một người không đáng tin?
Nên, khi đó là rủi ro có thật như lừa đảo hay chậm thanh toán. Nghiên cứu của Feinberg và cộng sự năm 2012 xem kiểu chia sẻ này là cách bảo vệ người khác. Điều quan trọng là kể sự việc cụ thể, đừng gán nhãn tính cách khó kiểm chứng.
Bạn bè đang nói xấu một người, mình nên làm gì?
Không cần lên lớp hay bỏ đi. Có thể thêm một góc nhìn khác, hỏi lại sự việc cụ thể, chuyển chủ đề, hoặc đơn giản là không góp thêm lời. Một câu chuyện không có người tiếp lửa thường tự tắt.
