Câu hỏi gợi người khác kể chuyện là câu hỏi về một lúc, một nơi, một lần cụ thể — "hồi đó thế nào", "chuyện bắt đầu ra sao", "lần đầu anh làm việc đó là khi nào" — thay vì hỏi ý kiến hay hỏi tổng quát. Người ta khó trả lời "Nghề của chị có vui không?", nhưng dễ dàng kể "Hôm đầu tiên đi làm, chị nhớ nhất chuyện gì?". Câu hỏi đặt người kia vào một khoảnh khắc; câu chuyện tự chảy ra từ đó.
Vì sao câu hỏi tổng quát ít khi ra chuyện
Hỏi "Hồi nhỏ của anh thế nào?" là bắt người kia tóm tắt mười mấy năm trong một câu. Kết quả thường là một nhận xét chung: "Cũng bình thường thôi", "Vất vả lắm". Câu chuyện thì không tóm tắt mà diễn ra: có lúc, có chỗ, có người, có chuyện xảy ra.
Nhà ngôn ngữ học William Labov và Joshua Waletzky, trong một nghiên cứu năm 1967 về những câu chuyện kể miệng thu từ người bình thường, mô tả một chuyện kể đầy đủ thường có phần định hướng (ai, ở đâu, khi nào), chuỗi sự việc dẫn tới chỗ rắc rối, phần người kể cho thấy vì sao chuyện đáng kể, và kết cục. Không cần thuộc lý thuyết này; chỉ cần nhận ra một điều: câu hỏi chạm đúng vào phần định hướng — một thời điểm, một nơi chốn — là đã mở được cửa vào chuyện. Bài về cấu trúc chuyện kể của Labov nằm ở danh mục "Kể chuyện khi trò chuyện"; bài này đứng ở phía người hỏi.
Năm cửa vào một câu chuyện
| Cửa vào | Câu hỏi mẫu | Vì sao hiệu quả |
|---|---|---|
| Lần đầu | "Lần đầu chị đứng bếp cho cả nhà ăn là hồi nào?" | Lần đầu gần như ai cũng nhớ, và thường có chuyện |
| Bước ngoặt | "Chuyện anh chuyển từ kế toán sang làm mộc bắt đầu thế nào?" | Thay đổi lớn luôn có "trước – sau" để kể |
| Nơi chốn | "Khu trọ đầu tiên của bạn ở Sài Gòn trông ra sao?" | Hình dung lại một chỗ kéo theo cả người, việc |
| Một người | "Ai là người dạy anh nghề này?" | Kể về người khác dễ hơn kể về mình |
| Một đồ vật | "Cái xe đạp này theo bác từ hồi nào vậy?" | Đồ vật cũ thường mang cả một đoạn đời |
Để ý các chữ then chốt: lần đầu, hồi nào, bắt đầu thế nào, trông ra sao, ai. Chúng đặt người kể vào một cảnh cụ thể.
Những câu khởi đầu dùng được ở mọi nơi
- "Hồi đó thế nào?" — sau khi người kia nhắc một giai đoạn: "Hồi mình còn bán hàng ở chợ…" → "Hồi đó thế nào hả chị?"
- "Chuyện bắt đầu ra sao?" — khi người kia nhắc một kết quả: "Giờ thì mình nuôi hơn chục chậu lan." → "Chuyện nuôi lan bắt đầu ra sao?"
- "Lúc đó anh đang ở đâu?" — khi người kia nhắc một sự kiện ai cũng nhớ, như trận bão năm nào, đêm đội tuyển vô địch.
- "Rồi sao nữa?" — khi câu chuyện đã bắt đầu, câu này giữ cho nó đi tiếp.
- "Có lần nào… không?" — "Đi xe khách đường dài nhiều thế, có lần nào nhớ đời không?"
Câu cuối rất hữu dụng với người ít nói: nó cho phép người kia lục trí nhớ và chọn ra một chuyện, thay vì phải tóm cả quá trình.
Giữ câu chuyện đi tiếp khi nó đã bắt đầu
Gợi được chuyện là một nửa; nửa kia là đừng làm nó tắt. Ba việc nhỏ:
Hỏi về chi tiết giác quan
"Lúc đó trời mưa hay nắng?", "Quán đó bán món gì?", "Bác ấy nói giọng thế nào?". Những câu này kéo người kể quay lại cảnh cũ, và họ sẽ nhớ thêm.
Hỏi về cảm giác lúc đó
"Lúc nhận được tin, chị có run không?" — câu này hỏi cảm giác trong một khoảnh khắc cụ thể, nhẹ hơn nhiều so với "Chị thấy thế nào về chuyện đó?".
Không chen kết luận
Câu chuyện đang đến đoạn hay mà mình nói "À, vậy là anh bỏ việc chứ gì" thì người kể mất hứng — họ đang dẫn mình tới đó. Để người kể đi tới đích của họ.
Những câu hỏi làm câu chuyện tắt
| Câu làm tắt chuyện | Vì sao | Thử thay bằng |
|---|---|---|
| "Kể gì đó đi." | Không có điểm tựa, như bài luận không đề | "Tuần này có chuyện gì buồn cười không?" |
| "Năm đó là năm mấy?" (hỏi chen giữa chuyện) | Kéo người kể ra khỏi cảnh để tính toán | Để sau hãy hỏi, nếu thật cần |
| "Thế có đúng không đấy?" | Nghe như nghi ngờ | "Thật hả? Rồi sao nữa?" |
| "Chuyện đó thì ai chẳng gặp." | Coi nhẹ câu chuyện | "Mình cũng từng gặp na ná, mà kể tiếp đi, sau đó thế nào?" |
| "Nghề đó có vui không?" | Hỏi đánh giá chung, dễ ra câu cụt | "Hôm nào làm nghề mà chị thấy vui nhất?" |
Gợi chuyện ở đâu, với ai
Đồng nghiệp lâu năm
"Hồi anh mới vào, văn phòng mình ở chỗ nào?" Người làm lâu thường có kho chuyện về những ngày đầu của nơi làm việc, và hiếm khi có ai hỏi.
Người làm nghề
Bác thợ sửa xe, chị bán bánh mì, anh thợ cắt tóc — nếu họ đang rảnh tay và có vẻ muốn chuyện trò, câu "Bác làm nghề này lâu chưa, hồi đầu học ở đâu?" thường mở ra một câu chuyện nghề rất đáng nghe. Hỏi khi họ đang bận thì để lúc khác.
Bạn cũ
Với bạn lâu năm, câu hỏi gợi kỷ niệm chung — "Còn nhớ hồi đi cắm trại bị lạc đường không?" — là cách hâm nóng câu chuyện nhanh nhất.
Người mới quen trên một chặng đường dài
Trên xe khách, trên tàu, câu "Anh đi chuyến này thường xuyên à? Có lần nào xe gặp chuyện gì không?" dễ mở ra chuyện đường xá mà ai cũng có vài mẩu. Nếu người kia đeo tai nghe hoặc nhắm mắt nghỉ, cứ để họ yên.
Ranh giới: khi câu hỏi gợi chuyện chạm vào chỗ đau
"Hồi đó thế nào?" là câu mời, nhưng có những "hồi đó" người ta không muốn mở: một giai đoạn bệnh tật, một mất mát, những năm khó khăn. Vài nguyên tắc:
- Để người kia tự mở cửa trước. Họ nhắc tới giai đoạn đó với giọng nhẹ nhõm, kể chủ động, thì hỏi tiếp được. Họ lướt qua, thì để nó qua.
- Chừa lối ra: "Nếu anh muốn kể thì kể mình nghe, không thì thôi nhé."
- Không đào chi tiết đau: gợi chuyện là để người ta vui khi kể, không phải để thoả tò mò của người hỏi.
Góc nhìn hôm nay: tập hỏi "một lần cụ thể"
Thử trong tuần này: mỗi khi định hỏi một câu đánh giá chung ("có vui không", "có khó không", "thấy thế nào"), đổi thành câu hỏi về một lần cụ thể ("lần nào vui nhất", "chỗ nào khó nhất", "hôm đầu tiên ra sao").
Người làm lịch sử truyền miệng — thu lại lời kể của người thường về đời họ — dùng chính cách này từ lâu. Ở Mỹ, dự án StoryCorps bắt đầu từ năm 2003 với một gian ghi âm ở nhà ga Grand Central, New York, nơi hai người thân ngồi hỏi chuyện nhau; dự án có soạn sẵn danh sách câu hỏi gợi kể cho người tham gia, và phần lớn là câu hỏi về lần đầu, bước ngoặt, người đã ảnh hưởng tới mình. Đọc qua những danh sách như vậy là một cách hay để làm giàu kho câu hỏi của mình.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi gì để người khác kể chuyện?
Hỏi về một lần, một lúc, một nơi cụ thể thay vì hỏi đánh giá chung. Ví dụ "Hôm đầu tiên đi làm chị nhớ nhất chuyện gì?" thay cho "Đi làm có vui không?". Các câu như "hồi đó thế nào", "chuyện bắt đầu ra sao", "rồi sao nữa" giúp câu chuyện mở ra và đi tiếp.
Vì sao hỏi "kể gì đó đi" thì người ta không biết kể gì?
Vì câu đó không có điểm tựa, người kia phải tự chọn chủ đề, thời điểm và cách bắt đầu. Hỏi có mốc cụ thể như "tuần này có chuyện gì buồn cười không?" dễ trả lời hơn nhiều.
Làm sao giữ câu chuyện của người khác đi tiếp?
Hỏi thêm về chi tiết như thời tiết, nơi chốn, người có mặt, hoặc cảm giác lúc đó. Tránh chen kết luận hộ người kể và tránh hỏi chen những chi tiết tính toán như năm tháng giữa đoạn hay.
Có nên hỏi người khác kể về giai đoạn khó khăn của họ?
Chỉ nên hỏi tiếp khi chính người kia chủ động nhắc và kể với vẻ thoải mái. Nên chừa lối ra như "nếu muốn kể thì kể, không thì thôi". Không đào vào chi tiết đau chỉ vì tò mò.
