Sửa lời (repair) là cách người nói và người nghe xử lý những trục trặc ngay trong cuộc trò chuyện: nói nhầm, nghe không rõ, hiểu sai. Câu "à không, ý là…" hay tiếng "Hả?" chính là những công cụ tự chữa lỗi ấy. Theo bài báo kinh điển của Schegloff, Jefferson và Sacks năm 1977, hội thoại có một xu hướng rõ: người nói được ưu tiên tự sửa lỗi của mình, người nghe thường chỉ "báo" có trục trặc chứ ít khi sửa thẳng.
Lời nói đời thường đầy chỗ "vấp" — và đó là chuyện bình thường
Nếu chép nguyên văn một cuộc trò chuyện, sẽ thấy rất nhiều đoạn kiểu: "Hôm qua mình gặp anh Hải — à không, anh Hoà — ở chợ Bến Thành". Hay: "Cái quán… cái quán bún bò ở góc đường ấy". Lời nói thật không trơn tru như văn viết. Người nói vừa nghĩ vừa nói, nên nhầm tên, quên từ, đổi ý giữa câu là chuyện thường ngày.
Điều đáng chú ý là các trục trặc này được xử lý rất nhanh và gọn, thường chỉ mất vài giây, rồi câu chuyện chạy tiếp như chưa có gì xảy ra. Năm 1977, Emanuel Schegloff, Gail Jefferson và Harvey Sacks công bố bài "The preference for self-correction in the organization of repair in conversation" trên tạp chí Language, chỉ ra cơ chế đằng sau sự gọn gàng đó.
Bốn kiểu sửa lời
Mỗi lần sửa lời có hai bước: khởi động (ai báo rằng có vấn đề) và sửa (ai đưa ra bản đúng). Mỗi bước có thể do chính người nói hoặc người khác làm, nên có bốn kiểu:
| Kiểu | Ai báo | Ai sửa | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Tự khởi động, tự sửa | Người nói | Người nói | "Thứ Năm — à không, thứ Sáu — mình về quê." |
| Người khác khởi động, người nói tự sửa | Người nghe | Người nói | A: "Gặp ở nhà Lan nhé." B: "Lan nào?" A: "Lan lớp mình hồi cấp ba." |
| Tự khởi động, người khác sửa | Người nói | Người nghe | A: "Cái món… cái gì nhỉ, món cuốn cuốn ấy…" B: "Bò bía hả?" |
| Người khác khởi động, người khác sửa | Người nghe | Người nghe | A: "Chợ Đông Ba ở Đà Nẵng ấy." B: "Ở Huế chứ." |
Kiểu đầu tiên phổ biến nhất. Kiểu cuối cùng — người nghe sửa thẳng lỗi của người nói — ít gặp hơn hẳn, và khi xảy ra thường được làm mềm đi bằng giọng hỏi, tiếng cười, hay một chữ "chứ nhỉ?".
Vì sao người nói được ưu tiên tự sửa
Schegloff và cộng sự chỉ ra rằng cấu trúc hội thoại tự nó tạo lợi thế cho người nói:
- Người nói có cơ hội trước. Họ có thể sửa ngay trong câu, ở cuối câu, hoặc ngay sau khi người nghe phản ứng. Người nghe chỉ có cơ hội ở lượt kế tiếp.
- Người nghe hay "nhường" một nhịp. Khi nghe thấy lỗi, người nghe thường im thêm một chút, hoặc chỉ hỏi "Hả?", "Thứ mấy cơ?" — tạo cơ hội để người nói tự nhận ra và tự sửa.
- Sửa thẳng lời người khác đụng tới thể diện. Nó ngầm nói "bạn sai, mình đúng". Vì vậy người ta hay chọn cách gợi để người kia tự sửa.
Ngoại lệ dễ thấy là khi một bên đang học: thầy cô sửa học trò, người bản ngữ sửa người đang học tiếng. Ở những tình huống đó việc sửa thẳng được chấp nhận hơn, vì vai trò đã được hai bên ngầm thừa nhận.
"Hả?" — một chữ có mặt khắp thế giới
Khi không nghe rõ, người ta cần một cách nhanh để báo trục trặc. Năm 2013, Mark Dingemanse, Francisco Torreira và N. J. Enfield công bố trên tạp chí PLOS ONE bài "Is 'Huh?' a universal word?". Họ so sánh tiếng thốt hỏi lại kiểu "Huh?" ở mười ngôn ngữ thuộc nhiều ngữ hệ khác nhau, và thấy hình thức của nó giống nhau đến lạ: một âm tiết ngắn, nguyên âm trung tính, thường lên giọng ở cuối nếu ngôn ngữ đó dùng giọng lên cho câu hỏi.
Lời giải thích của nhóm: chữ này phải ngắn, dễ phát âm, phát ra được ngay cả khi chưa kịp nghĩ — nên các ngôn ngữ đã "hội tụ" về cùng một dạng. Tiếng Việt có "Hả?", "Hở?", "Hử?" rất gần với dạng đó. Công trình này nhận giải Ig Nobel về văn chương năm 2015 — giải thưởng dành cho nghiên cứu "khiến người ta bật cười rồi phải suy nghĩ".
Trong một công trình lớn hơn công bố năm 2015, cũng trên PLOS ONE, nhóm của Dingemanse ước tính trong trò chuyện thân mật, việc hỏi lại để sửa lời xảy ra trung bình khoảng một lần mỗi phút rưỡi. Nghĩa là trục trặc không phải ngoại lệ, mà là một phần đều đặn của mọi cuộc nói chuyện.
Thang công cụ hỏi lại: từ chung chung tới cụ thể
Không phải câu hỏi lại nào cũng như nhau. Các nhà phân tích hội thoại để ý rằng có những câu hỏi lại "mạnh" hơn, chỉ rõ chỗ trục trặc hơn:
| Mức | Câu hỏi lại | Người nói phải làm gì |
|---|---|---|
| Chung nhất | "Hả?", "Gì cơ?", "Sao cơ?" | Nói lại cả câu |
| Hỏi theo loại | "Ai cơ?", "Ở đâu?", "Hôm nào?" | Nói lại một phần |
| Nhắc lại một phần | "Thứ Sáu à?", "Anh Hoà nào?" | Xác nhận hoặc chữa đúng phần đó |
| Đoán ý | "Ý là mình đi xe khách luôn hả?" | Chỉ cần nói "ừ" hoặc "không" |
Câu hỏi lại càng cụ thể thì người nói càng ít phải lặp lại, và càng cho thấy người nghe đã theo kịp gần hết. Một câu "Hả?" chung chung sau khi người kia nói cả đoạn dài có khi làm họ chột dạ: hoá ra nói nãy giờ mà người nghe không theo.
Sửa lời ở lượt thứ ba: "Không, ý là…"
Có những hiểu lầm chỉ lộ ra khi người nghe đã trả lời. Lúc đó người nói ban đầu sửa ở lượt thứ ba:
A: Chiều nay có ai ghé nhà không?
B: Không, sao thế, mẹ cần gì à?
A: Không, ý là có ai tới lấy đồ không, mẹ có gửi chú Ba gói bánh.
Câu trả lời của B cho A thấy B đã hiểu sai ý. A sửa lại bằng "Không, ý là…". Dạng "không phải… mà là…", "ý là…", "ý mình là…" là khuôn sửa lời ở lượt thứ ba quen thuộc trong tiếng Việt. Nhờ cơ chế này, hai người không phải trò chuyện mãi trên một hiểu lầm.
Khi sửa lời trở thành vấn đề
Sửa lời giúp hội thoại chạy trơn, nhưng cũng có lúc làm người ta khó chịu:
- Sửa những lỗi không ảnh hưởng tới nghĩa: người kia nói "năm 2015" mà thật ra là 2016, trong khi chi tiết ấy chẳng quan trọng với câu chuyện. Sửa ngay lúc đó dễ làm đứt mạch kể.
- Sửa cách phát âm, giọng vùng miền: không phải lỗi, không nên sửa. Mỗi giọng đều đúng với vùng của nó.
- Sửa trước mặt nhiều người: dù đúng, vẫn làm người kia mất mặt hơn khi sửa riêng.
- Hỏi lại liên tục vì không chú ý: hỏi "Hả?" năm lần trong mười phút thì vấn đề không còn là tiếng ồn.
Góc nhìn hôm nay: hỏi lại và sửa lời cho êm
| Thay vì | Thử thế này |
|---|---|
| "Hả?" sau một đoạn dài | Hỏi đúng phần chưa rõ: "Đoạn hẹn mấy giờ ấy, nói lại giúp mình nhé." |
| Sửa thẳng: "Sai rồi, chợ Đông Ba ở Huế." | Gợi để người kia tự sửa: "Chợ Đông Ba ở Huế hay Đà Nẵng nhỉ?" |
| Ngắt câu chuyện để sửa một chi tiết nhỏ | Để người ta kể xong; chi tiết nào không quan trọng thì bỏ qua. |
| Giả vờ hiểu khi chưa nghe rõ | Hỏi lại sớm: "Xin lỗi, quán ồn quá, Minh nói lại tên quán được không?" |
| Thấy người kia hiểu sai mà để trôi | Sửa ngay ở lượt sau: "À không, ý là…" — càng để lâu càng khó gỡ. |
Một thói quen đơn giản đáng tập: khi tự nói nhầm, sửa nhẹ nhàng và đi tiếp, không cần xin lỗi rối rít. "Thứ Năm — à, thứ Sáu chứ" là đủ. Người nghe thường không để ý lâu, vì sửa lời là việc mà mọi cuộc trò chuyện đều làm, cứ một hai phút lại một lần.
Câu hỏi thường gặp
Sửa lời trong hội thoại là gì?
Sửa lời là cơ chế người nói và người nghe dùng để xử lý trục trặc khi nói chuyện, như nói nhầm, nghe không rõ hay hiểu sai. Nó gồm hai bước: báo có vấn đề và đưa ra cách sửa, mỗi bước có thể do người nói hoặc người nghe làm.
Vì sao người ta thường tự sửa lỗi của mình?
Theo Schegloff, Jefferson và Sacks (1977), người nói có cơ hội sửa trước, ngay trong câu của mình, còn người nghe hay nhường một nhịp hoặc chỉ hỏi lại. Sửa thẳng lỗi người khác cũng dễ đụng tới thể diện nên ít được chọn.
Chữ "Hả?" có phải là từ chung của mọi ngôn ngữ?
Nghiên cứu của Dingemanse, Torreira và Enfield (2013) so sánh mười ngôn ngữ và thấy tiếng thốt hỏi lại có hình thức rất giống nhau: một âm tiết ngắn, nguyên âm trung tính, giọng lên. Công trình này nhận giải Ig Nobel văn chương năm 2015.
Hỏi lại thế nào cho lịch sự?
Nên hỏi đúng phần chưa nghe rõ thay vì "Hả?" chung chung, ví dụ "Hôm nào cơ?" hay "Quán gì nhỉ?". Cách này cho thấy mình đã theo được phần lớn câu chuyện và người kia chỉ cần nói lại một chi tiết.
Có nên sửa khi người khác nói sai?
Nếu lỗi làm sai nghĩa quan trọng, nên gợi nhẹ bằng câu hỏi để người kia tự sửa. Nếu chỉ là chi tiết nhỏ không ảnh hưởng câu chuyện thì có thể bỏ qua. Giọng vùng miền và cách phát âm không phải lỗi, không nên sửa.