Khoảng cách thiện cảm (liking gap) là hiện tượng sau khi trò chuyện với người mới quen, ta thường đánh giá thấp mức người kia quý mình. Nhóm của Erica Boothby công bố phát hiện này năm 2018 trên tạp chí Psychological Science: trong nhiều thí nghiệm, người tham gia đều nghĩ đối phương thích mình ít hơn so với mức đối phương thật sự thích. Nói gọn: người ta quý mình hơn mình tưởng.
Cảm giác quen thuộc sau một cuộc trò chuyện
Đi đám cưới một người bạn, ngồi cùng bàn với mấy người chưa quen. Cả bữa nói chuyện khá vui: quê ở đâu, làm nghề gì, món nào ngon. Trên đường về, nhiều người lại bắt đầu nghĩ: "Lúc nãy mình nói hơi nhiều không nhỉ?", "Câu đùa đó có vô duyên không?", "Chắc người ta thấy mình chán."
Cảm giác này phổ biến đến mức có hẳn một nhóm nghiên cứu đo nó. Và kết quả cho thấy, trong phần lớn trường hợp, nỗi lo ấy sai.
Nghiên cứu năm 2018 làm gì
Bài báo "The liking gap in conversations: Do people like us more than we think?" của Erica Boothby, Gus Cooney, Gillian Sandstrom và Margaret Clark gồm một loạt nghiên cứu. Cách làm chung khá đơn giản:
- Ghép hai người chưa quen nói chuyện với nhau, thường bắt đầu bằng vài câu hỏi làm quen.
- Sau cuộc trò chuyện, mỗi người trả lời hai loại câu hỏi: mình thích người kia đến đâu, và mình nghĩ người kia thích mình đến đâu.
- So sánh: mức "mình nghĩ người kia thích mình" với mức người kia thật sự báo cáo.
Kết quả lặp lại qua nhiều bối cảnh:
- Trong phòng thí nghiệm, với cuộc trò chuyện ngắn vài phút, người tham gia đánh giá thấp mức thiện cảm của đối phương.
- Kéo dài cuộc trò chuyện lâu hơn, khoảng cách vẫn còn.
- Ở một buổi hội thảo phát triển bản thân, nơi người lạ trò chuyện ngoài đời thật chứ không phải trong phòng thí nghiệm, khoảng cách vẫn xuất hiện.
- Với sinh viên năm nhất ở chung ký túc xá, khoảng cách thiện cảm giữa các bạn cùng phòng kéo dài nhiều tháng trước khi dần thu hẹp.
Nghiên cứu được làm chủ yếu với người tham gia ở Mỹ và Anh. Chưa có đo đạc riêng cho người Việt, nên không nên khẳng định mức độ của hiện tượng này ở Việt Nam. Nhưng cơ chế mà các tác giả đề xuất khá phổ quát.
Vì sao ta đoán sai
Ta xem lại mình bằng kính lúp
Sau cuộc trò chuyện, mình nhớ rất rõ từng câu vụng, từng lần ngập ngừng của chính mình. Nhóm Boothby ghi nhận rằng suy nghĩ của người tham gia về màn thể hiện của bản thân khắt khe hơn nhiều so với cách người đối diện thật sự nghĩ về họ. Trong khi đó, người kia mải lo cho phần mình, nên phần lớn những "lỗi" của mình không hề được để ý.
Tín hiệu thiện cảm rất kín đáo
Ngoài đời, ít ai nói thẳng "Mình thấy bạn dễ mến ghê". Thiện cảm lộ ra qua những thứ nhỏ: hỏi lại thêm, cười khi mình kể, nhớ tên mình. Khi đang lo lắng, ta hay bỏ sót những tín hiệu nhỏ này, và đọc khoảng lặng bình thường thành dấu hiệu chán.
Phép lịch sự che mất cảm xúc thật
Vì ai cũng giữ phép lịch sự với người lạ, nên một nụ cười hay lời khen có thể bị nghĩ là "chắc chỉ xã giao thôi". Ta giảm giá những tín hiệu tích cực, nhưng lại tin ngay vào những tín hiệu tiêu cực mơ hồ.
Họ hàng gần của khoảng cách thiện cảm
Khoảng cách thiện cảm nằm trong một nhóm phát hiện cùng hướng: người ta hay đánh giá thấp chuyện trò chuyện với người khác sẽ tốt đẹp thế nào.
| Nghiên cứu | Phát hiện |
|---|---|
| Epley & Schroeder (2014), "Mistakenly seeking solitude" | Người đi tàu, xe buýt ở Chicago dự đoán bắt chuyện với người ngồi cạnh sẽ khó chịu, nhưng người thật sự trò chuyện lại báo cáo chuyến đi dễ chịu hơn người ngồi im. |
| Boothby và cộng sự (2018), "The liking gap" | Sau cuộc trò chuyện, người ta đánh giá thấp mức đối phương quý mình. |
| Các nghiên cứu tiếp theo về khoảng cách thiện cảm trong nhóm làm việc | Hiện tượng tương tự được ghi nhận giữa đồng nghiệp trong nhóm, có thể khiến người ta ngại góp ý, ngại hỏi. |
Điểm chung: nỗi lo trước và sau khi nói chuyện thường lớn hơn thực tế của chính cuộc nói chuyện.
Khoảng cách thiện cảm ảnh hưởng gì tới chuyện trò hằng ngày
Nếu cứ nghĩ người ta không thích mình, mình sẽ:
- Ngại nối lại: gặp lại người quen ở chung cư nhưng không chào, vì nghĩ lần trước "chắc họ thấy mình phiền".
- Ngại hỏi thêm: không dám hỏi số điện thoại, không dám rủ uống cà phê, dù người kia có khi cũng muốn.
- Rút ngắn cuộc trò chuyện: vội kết thúc vì sợ người kia chán, trong khi họ đang vui.
- Diễn giải tiêu cực những chuyện trung tính: tin nhắn trả lời ngắn thành "họ không muốn nói chuyện với mình".
Những phản ứng này lại có thể khiến quan hệ khó phát triển — biến nỗi lo vô căn cứ thành sự thật.
Ví dụ dễ gặp ở khu trọ: hai người thuê phòng sát nhau, hôm đầu dọn đến có đứng nói chuyện mười phút ở hành lang, khá vui. Nhưng ai cũng nghĩ người kia chỉ lịch sự, nên mấy tuần sau gặp nhau ở cầu thang chỉ gật đầu. Cả hai cùng muốn nói chuyện tiếp, cùng chờ người kia mở lời trước, và cùng hiểu sự im lặng của người kia là "họ không muốn". Khoảng cách thiện cảm của hai phía cộng lại thành một bức tường nhỏ mà không ai cố ý dựng.
Góc nhìn hôm nay: sửa lại cách tự chấm điểm sau khi trò chuyện
Biết về khoảng cách thiện cảm không làm nỗi lo biến mất, nhưng cho mình một lý do hợp lý để không tin hết vào nó.
| Khi trong đầu nghĩ | Thử nghĩ lại |
|---|---|
| "Chắc người ta thấy mình nói nhiều." | "Người ta đang lo phần của người ta. Mình nhớ lỗi mình rõ hơn họ nhiều." |
| "Họ cười chắc chỉ là xã giao." | "Tín hiệu thiện cảm thường kín đáo — cười, hỏi lại là đủ để tính." |
| "Thôi, gặp lại không chào đâu, ngại." | Chào trước: "Ơ, chị ở tầng 12 hôm trước phải không? Khoẻ không chị?" |
| "Chắc không nên nhắn lại." | Nhắn một câu ngắn: "Hôm trước nói chuyện vui ghê, cuối tuần có ghé quán đó nữa không?" |
Một thói quen nhỏ có thể thử: sau một cuộc trò chuyện, thay vì liệt kê câu nào mình nói hớ, hãy nhớ lại ba khoảnh khắc người kia tỏ ra hứng thú — một câu hỏi lại, một tràng cười, một lần họ kể chuyện riêng. Những khoảnh khắc đó thường nhiều hơn mình tưởng.
Và nếu muốn người kia biết mình quý họ, đừng để họ phải đoán: một câu "Nói chuyện với chị vui thật" lúc chia tay giúp thu hẹp khoảng cách thiện cảm từ phía mình.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm bài gốc của Boothby và cộng sự (2018) trên Psychological Science và bài của Nicholas Epley và Juliana Schroeder (2014) trên Journal of Experimental Psychology: General.
Câu hỏi thường gặp
Liking gap là gì?
Liking gap, hay khoảng cách thiện cảm, là hiện tượng người ta đánh giá thấp mức người khác quý mình sau một cuộc trò chuyện. Erica Boothby và cộng sự công bố phát hiện này năm 2018 trên tạp chí Psychological Science.
Vì sao sau khi nói chuyện ta hay nghĩ người kia không thích mình?
Vì ta nhớ rất rõ những câu vụng của chính mình, trong khi người kia gần như không để ý. Tín hiệu thiện cảm ngoài đời lại kín đáo, dễ bị bỏ sót hoặc bị coi là xã giao, nên ta đoán thấp hơn thực tế.
Khoảng cách thiện cảm kéo dài bao lâu?
Trong nghiên cứu năm 2018, khoảng cách này xuất hiện sau cả cuộc trò chuyện ngắn lẫn dài, và giữa các sinh viên ở chung ký túc xá nó kéo dài nhiều tháng trước khi dần thu hẹp khi họ quen nhau hơn.
Nghiên cứu về khoảng cách thiện cảm có làm ở Việt Nam không?
Các nghiên cứu chính được làm chủ yếu ở Mỹ và Anh, chưa có số đo riêng cho người Việt. Tuy vậy, cơ chế giải thích như tự đánh giá khắt khe và bỏ sót tín hiệu thiện cảm được cho là khá phổ biến.
Làm sao bớt lo người khác không thích mình sau khi nói chuyện?
Thử nhớ lại những khoảnh khắc người kia tỏ ra hứng thú thay vì đếm câu mình nói hớ. Khi gặp lại, chủ động chào và nhắc lại chuyện cũ; khi chia tay, nói rõ mình thấy cuộc trò chuyện vui.